Темір жол мен көмір: қашықтық бұрынғыдай болмай қалған кез

_«Технологиялық толқындар: будан ЖИ-ге дейін» топтамасы — № 2_

RD analytics дайындаған

Топтаманың бірінші мақаласында — «Тоқыма мен бу: алғашқы технологиялық революция қалай басталды» — механикаландыру тоқыма өндірісін қалай өзгертіп, фабрика жүйесінің қалыптасуына әкелгенін қарастырдық. Бірақ өнім көлемінің өсуі жаңа міндет қойды: фабрикаларға көбірек шикізатты қалай жеткізу керек және дайын өнімді кеңейіп жатқан нарықтарға қалай шығару керек?

Жауап — темір жолдар. Олар тасымалды жылдамдатып, өнеркәсіп орталықтарын порттармен байланыстырды және сауда географиясын біртіндеп өзгертті. Темір жолдардың маңызы пойыздардың жылдамдығымен шектелмеді. Көлік өндірістік жүйенің бір бөлігіне айналып, экономиканың әлдеқайда ауқымды деңгейде жұмыс істеуіне ықпал етті.

Фабрикалар қашықтық шегіне тірелді

XIX ғасырдың басында Ұлыбритания өнеркәсібі қарқынды дамыды. Механикаландырылған фабрикалар өнімді көбейте берді, ал олардың жұмысы үшін көмір, мақта, темір және басқа да ресурстар қажет болды.

Манчестер мен көрші өнеркәсіп аудандары мақта-мата өндірісінің ірі орталықтарына айналды. Теңіз жағалауында орналасқан Ливерпуль теңіз саудасы мен шикізат әкелуде маңызды рөл атқарды. Екі қала арасында тұрақты жүк ағыны пайда болды.

Тауарларды жолмен және каналдармен тасымалдауға болатын. Каналдар ауыр жүктерді тасуға мүмкіндік берді, бірақ олар бағыттар мен навигация жағдайларына байланысты шектеулі еді. Атпен тасымалдау жүк көтергіштігі мен жол жағдайына тәуелді болды. Өнеркәсіп өскен сайын бұл тасымал тәсілдері едәуір елеулі шектеуге айналды.

Кәсіпорындар өндіріс көлеміне, шикізаттың қолжетімділігіне және өнімді сатып алушыларға жеткізу жылдамдығына тәуелді болды. Жеткізу тұрақтылығы барған сайын маңызға ие болды.

Жеке фабриканың өнімділігі қолжетімді көліктің мүмкіндіктерімен шектелді.

Паровоз жаңа жүйенің бөлігіне айналды

Темір жолдардың дамуы бірнеше технологиялық бағытқа сүйенді: бу машиналары, металлургия, инженерлік құрылыс және көмір өндіру.

Көмір бу машиналарына отын берді. Металлургия рельстерге, локомотивтерге, көпірлерге және басқа құрылыстарға материал жеткізді. Инженерлер жол салып, үйінді мен көпір тұрғызып, еңісті есептеп, пойыз қозғалысын ұйымдастыруға тура келді.

Сондықтан темір жолды бір ғана өнертабысқа теңеуге болмайды. Оның жұмыс істеуі үшін бүкіл инфрақұрылым қажет болды — отын мен металдан бастап станциялар, кесте және тасымалды басқару жүйесіне дейін.

1829 жылы Liverpool & Manchester Railway хатшысы Генри Бутттың қатысуымен және Джордж Стефенсонның кеңесшілік көмегімен Роберт Стефенсон салған Rocket паровозы Рейнхилл сынақтарында жеңіске жетті. Бұл сынақтар бу тартқышының мүмкіндіктерін көрсетіп, темір жол көлігінің дамуындағы маңызды кезең болды.

Дегенмен, Rocket тарихтағы бірінші паровоз емес еді. Оның маңызы — конструкция бу тартқышының коммерциялық темір жол үшін болашағы бар екенін көрсетті.

Дереккөз: National Railway Museum — Stephenson's Rocket and the Rainhill Trials.

Ливерпуль — Манчестер: сауданың жаңа жылдамдығы

1830 жылы 15 қыркүйекте Ливерпуль — Манчестер темір жолы ашылды. Ол паровоздармен тұрақты коммерциялық тасымалдың дамуындағы маңызды белес болып, порт қаласын елдің басты өнеркәсіп аудандарының бірімен байланыстырды.

Ұлыбритания парламентінің тарихи шолуы келтірген 1832 жылғы эссе екі қала арасындағы тасымалды салыстырады. Жолмен жүру шамамен төрт сағатқа созылса, темір жолмен жүру шамамен бір сағат 45 минутты алды.

Дилижанс ішіндегі орынның бағасы шамамен 10 шиллинг болса, темір жол билеті 5 шиллингке түсті. Канал арқылы бір тонна жүкті тасымалдау шамамен 15 шиллингке түсіп, 20 сағатқа созылды; темір жолмен бұл шамамен 10 шиллингке түсті.

Бұл салыстыру нақты бағытқа қатысты және сол кездегі жағдайды көрсетеді. Ол темір жол көлігінің жолаушылар мен бизнес үшін неге тартымды болғанын айқын көрсетеді.

Дереккөз: UK Parliament — Railways in early nineteenth-century Britain.

Темір жол кәсіпорындарға жеткізуді дәлірек жоспарлауға мүмкіндік берді. Шикізатты жылдамырақ жеткізуге, ал дайын өнімді алыстау нарықтарға жіберуге болды.

Көлік өндіріс процесінің тиімділігінің маңызды факторына айналды.

Жеке желілерден ұлттық желіге дейін

Бір темір жолдың ашылуы бүкіл экономиканың өзгеруін білдірмеді. Желі кеңейген сайын өзгерістер айқынырақ байқалды.

Ұлыбритания парламентінің деректері бойынша, 1844 жылы елде шамамен 2 210 миль темір жол жұмыс істеді. 1848 жылы желінің ұзындығы 5 000 мильден асты, ал 1899 жылға қарай 18 000 мильден асты.

Сонымен қатар жолаушылар саны да өсті. Сол дереккөз бойынша, олардың саны 1844 жылғы 28 миллионнан 1870 жылы 288 миллионға және 1908 жылы 1,4 миллиардқа дейін артты.

Дереккөз: UK Parliament — The rail network and passenger journeys.

Бұл сандардың артында өзара байланысты екі процесс тұрды. Темір жол желісі көбірек аумақты қамтыды, ал адамдар жаңа көлік түрін барған сайын белсенді пайдаланды.

Желінің кеңеюі өнеркәсіп орталықтарын, порттарды, сауда қалалары мен ауыл шаруашылығы аудандарын байланыстыруға көмектесті. Кәсіпорындар көптеген сатып алушылар мен жеткізушілерге қолжетімділік алды. Қалаларды алыстау аудандардан азық-түлікпен және құрылыс материалдарымен қамтамасыз етуге болды.

Темір жолдар нарық шекарасын кеңейтіп, экономикалық кеңістікті өзгертті. Қашықтық әлі де маңызды болды, бірақ оның тасымал уақыты мен құнына әсері басқаша болды.

Темір жол ақпарат қозғалысын да өзгертті

Жаңа инфрақұрылым тек адамдар мен жүктің тасымалына ғана әсер еткен жоқ.

Поштаны темір жолмен тасымалдау 1830 жылы, Ливерпуль — Манчестер желісі ашылғанда басталды. 1838 жылы эксперимент ретінде арнайы пошта вагондары пайда болды, онда хат-хабарды жол бойында сұрыптай бастады; мұндай сұрыптаудың тұрақты тәжірибеге айналуы кейінірек орнықты.

1837 жылы Лондон-Бирмингем темір жолының Юстон мен Кэмден-Таун аралығында Кук пен Уитстонның шамамен 2 км ұзындықтағы эксперименттік телеграф желісі тартылды. Ол коммерциялық телеграф ретінде емес, темір жолдың қызметтік байланысы үшін қолданылды, бірақ темір жол мен телеграф инфрақұрылымының тығыз байланысының ерте мысалдарының біріне айналды.

Дереккөздер:

• UK Parliament — Railways in early nineteenth-century Britain

• UK Parliament — Quicker communications

Тауар қозғалысы, адамдардың жылжуы және ақпарат берілуі арасында біртіндеп тығызырақ байланыс пайда болды. Темір жол желісі сауда мен іскерлік қызметті ұйымдастырудың жаңа тәсілдеріне негіз бола бастады.

Технологиялық прогрестің өз құны болды

Темір жол құрылысы айтарлықтай қаржы салымын талап етті. Жол тартып, көпір мен станция тұрғызу, локомотив пен вагон сатып алу, инфрақұрылымды ұстау және қозғалыс қауіпсіздігін қамтамасыз ету қажет болды.

Өнеркәсіп өсуі шахталарда, металлургия кәсіпорындарында және құрылыста ауыр еңбекпен қатар жүрді. Көлік жүйесінің кеңеюі көмір мен металға сұранысты арттырып, оларды жеткізетін салаларға жүктемені күшейтті.

Сонымен қатар, темір жолдардың экономикаға әсері аймақтарда бірдей болған жоқ. Кейбір қалалар жаңа сауда мүмкіндіктеріне ие болса, негізгі ағындар жаңа бағыттарға ауысқан жағдайда басқалары бұрынғы маңызынан айрылуы мүмкін еді.

Тарихшылар XIX ғасырдағы Ұлыбритания экономикалық өсімінің қандай үлесін темір жолдармен тікелей байланыстыруға болатынын да талқылайды. Олар тасымалды жылдамдатып, нарықты кеңейтті, бірақ олардың дамуы өнеркәсіп, капитал, сұраныс және экономикадағы басқа өзгерістерге тәуелді болды.

Тимоти Лойнигтің The Journal of Economic History басылымындағы зерттеуі 1843–1912 жылдар аралығында Англия мен Уэльстегі жолаушылар тасымалынан уақыт пен құн үнемдеуден түскен қоғамдық пайданы бағалайды. Автордың есептеуі бойынша, 1912 жылға қарай жолаушылар тасымалындағы уақыт пен шығын үнемдеуінің жиынтығы есептеу әдістемесіне байланысты ұлттық табыстың 7%-дан 14%-ға дейінгі бөлігін құрады; 14% — бағалаудың жоғарғы шегі. Бұл баға темір жол саласының тікелей өндірген ұлттық табыс үлесін емес, темір жол сапарларынан түскен есептік қоғамдық пайданы көрсетеді.

Дереккөз: Timothy Leunig — Time is Money: A Re-Assessment of the Passenger Social Savings from Victorian British Railways.

Библиографиялық сипаттама: Leunig, Timothy. "Time is Money: A Re-Assessment of the Passenger Social Savings from Victorian British Railways." The Journal of Economic History, vol. 66, no. 3, 2006, pp. 635–673. DOI: 10.1017/S0022050706000283.

Темір жолдар өнеркәсіптік трансформацияның маңызды факторына айналды, бірақ олардың әсері басқа технологиялар мен экономикалық процестермен өзара әрекетте қалыптасты.

Инфрақұрылым экономиканы өзгерткен кез

Темір жолдар тоқыма өнеркәсібіне тән заңдылықтарды қайталады.

Алдымен механикаландыру фабрикалардың өнімділігін арттырды. Содан кейін өндірістің өсуі көбірек шикізатты, жылдамырақ тасымалды және жаңа нарықтарға қолжетімділікті талап етті. Темір жол инфрақұрылымы осы элементтерді ауқымды деңгейдегі экономикалық жүйеге байланыстыруға көмектесті.

Технологиялық өзгерістер дәл осылай жеке кәсіпорынның шегінен шығады. Олар логистиканы, сауданы, өндіріс географиясын және күнделікті өмірді өзгерте бастайды.

Өнеркәсіп тарихының келесі кезеңі болат, электр энергиясы және химия өнеркәсібінің дамуымен байланысты болады. Бұл технологиялар жаңа материалдар, энергия көздері мен өндіріс процестерін жасауға мүмкіндік береді.

«Технологиялық толқындар: будан ЖИ-ге дейін» топтамасының келесі материалында — № 3: «Болат, электр және химия».

• * *

Дереккөздер мен растайтын материалдар

1. Ливерпуль-Манчестер темір жолының тарихы. University of Liverpool: https://www.liverpool.ac.uk/victoria-gallery-and-museum/blog/2020/liverpool-and-manchester-railway/

2. Ливерпуль-Манчестер темір жолы: тарихи мәліметтер мен жинақ. Science Museum Group: https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/people/cp29532/liverpool-and-manchester-railway

3. 1829 жылғы Rocket паровозы және Рейнхилл сынақтары. National Railway Museum: https://www.railwaymuseum.org.uk/objects-and-stories/stephensons-rocket-rainhill-and-rise-locomotive

4. XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Ұлыбритания темір жолдарының дамуы; тасымал уақыты мен құны. UK Parliament: https://www.parliament.uk/about/living-heritage/transformingsociety/transportcomms/roadsrail/kent-case-study/introduction/railways-in-early-nineteenth-century-britain/

5. Темір жол желісінің кеңеюі және жолаушылар тасымалының өсуі. UK Parliament: https://www.parliament.uk/business/publications/research/olympic-britain/transport/plight-train/

6. Темір жолдар мен телеграф байланысының дамуы. UK Parliament: https://www.parliament.uk/about/living-heritage/transformingsociety/transportcomms/roadsrail/overview/communications/

7. Ұлыбританиядағы темір жол тасымалының дамуынан түскен экономикалық пайда. Timothy Leunig, The Journal of Economic History, vol. 66, issue 3, 2006, pp. 635–673: https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-economic-history/article/abs/time-is-money-a-reassessment-of-the-passenger-social-savings-from-victorian-british-railways/D8A639E55C8F4D7897F8D8E25F24F5DF

DOI: https://doi.org/10.1017/S0022050706000283

8. Топтаманың кіріспе материалы — «Алтыншы технологиялық толқын: Кондратьев не болжады». REAL DIGITAL: URL редактормен қосылады.