, ноябрь 22, 2026

Риман гипотезасын 167 жыл бойы дәлелдеуге тырысты. ЖИ көмегімен табылған дәлел бір тәулікте тексерілді


Математик Левент Альпёге Claude жасанды интеллектісімен бірге Риман гипотезасының дәлелін тауып, Lean тілінде жазды. 17 миллион жолдық формалды дәлелді қауымдастық бір тәулікте тексерді. Бұл бағдарламалық кодты растау тәсіліне қалай әсер етеді — математикадан банктік төлемдерге дейін.

  •   2 мин оқу
Риман гипотезасын 167 жыл бойы дәлелдеуге тырысты. ЖИ көмегімен табылған дәлел бір тәулікте тексерілді

Мазмұны

20 қарашада математик Левент Альпёге Риман гипотезасының дәлелін жариялады. Оның айтуынша, ол Claude жасанды интеллектісімен бірге шешім тауып, оны Lean тілінде формалды түрде жазған. Дәлел шамамен 17 миллион жолдан тұратын бағдарламалық кітапхана түрінде жарияланды. 21 қарашада Lean және Mathlib қауымдастықтары дәлелдің дұрыстығын растады.

Бір тәуліктің ішінде ешкім оқып үлгермейтін осыншама ауқымды математикалық пайымдаудың дұрыстығын қалай тексеруге болады?

📌 Екі есептегіштің мысалындағы математикалық мәселе

Екі есептегішті елестетіп көріңіз. Біріншісі 2, 3, 5, 7, 11 және тағы басқа жай сандардың әрқайсысын кездестірген сайын бір санға артады. Екіншісі олардың санын формула арқылы жуықтап есептейді. Бір миллиардқа жеткенде, бірінші есептегіш дәл 50 847 534 санын көрсетеді, ал екіншісі шамамен 50 849 235 деп есептейді. Дөңгелектегеннен кейінгі айырмашылық — 1 701. Ал есептеуді бір триллионға дейін жалғастырсақ ше? Екі есептегіштің көрсеткіштері қаншалықты алшақтауы мүмкін?

1859 жылы Бернхард Риман осы айырмашылықты дзета-функциямен байланыстырды. Екі есептегіштің көрсеткіштері арасындағы алшақтықты толқындардың қосындысы ретінде қарастыруға болады. Бұл толқындардың сипаты дзета-функцияның ерекше нүктелерінің — нөлдерінің орналасуына байланысты. Риман барлық тривиалды емес нөлдер бір түзу бойында жатады деген болжам жасады.

Осы болжамнан қателіктің анағұрлым қатаң жоғарғы шегін шығаруға болады. Ол таңдалған санның квадрат түбірін оның логарифміне көбейткен шамамен өседі. Ал нақты қателік бұдан әлдеқайда аз болуы мүмкін.

💻 17 миллион жол қалай тексерілді?

Мамандар алдында екі негізгі сұрақ тұрды.

Біріншісі — код нақты нені дәлелдеді? Формалды тұрғыдан мінсіз пайымдау Риман гипотезасына ұқсас болғанымен, одан әлсіздеу тұжырымды дәлелдеуі мүмкін. Мамандар Альпёгенің тұжырымын Mathlib кітапханасындағы гипотезаның нақты математикалық анықтамасымен салыстырды. Екі тұжырымның сәйкес келетіні анықталды.

Екінші сұрақ — логикалық тізбектегі әрбір қадам дұрыс па? Формалды дәлел Lean құралдарымен және тәуелсіз тексеру құралдарымен тексерілді. Басқа қатысушылар да нәтижені өз бетінше қайталап тексере алды.

Сол күні ЖИ тағы бір маңызды рөл атқарды. Математик Рави Вакил Алессандро Масуллоның жалпыланған Риман гипотезасына арналған қолжазбасын жариялады. Масулло бұл жұмысты ЖИ көмегінсіз орындаған. Шамамен сегіз сағаттан кейін Вакил бірнеше адамның әртүрлі ЖИ модельдерін пайдаланып, математикалық пайымдаудағы мәселелерді анықтағанын хабарлады. Оларды түзету мүмкін бе, әзірге белгісіз.

Осылайша, екі түрлі жағдай қалыптасты. Масуллоның қолжазбасында ЖИ модельдері автордың қосымша түсіндіруін қажет ететін тұстарды анықтауға көмектесті. Ал Альпёгенің жұмысында формалды тексеру құралдары дәлелдеудің бүкіл логикалық тізбегінің дұрыстығын растады.

⚠️ Банктер бұдан қандай сабақ ала алады?

Риман гипотезасының өзі RSA шифрлау жүйесін бұзу тәсілін бермейді. Көбейткіштерге жіктеу арқылы шабуыл жасау үшін өте үлкен санның қандай екі нақты жай санның көбейтіндісі екенін анықтау қажет. Ал жай сандардың жалпы санын бағалау мұндай мүмкіндік бермейді.

Банктер үшін мұндағы ең маңызды мәселе — бағдарламалық кодты тексеру тәсілі.

Қарапайым ақша аударымын елестетіп көрейік. Банк ақшаны шоттан есептен шығарды, бірақ қосымша жауап алғанға дейін байланыс үзіліп қалды. Қосымша сұрауды қайта жібереді. Клиент бір тапсырма бойынша ақша шоттан тек бір рет есептен шығарылады деп күтеді. Әзірлеушілер тілінде бұл — төлемнің идемпотенттілігі деп аталады. Яғни бір сұрау бірнеше рет қайталанса да, операция нәтижесі өзгермеуі керек.

Банк төлем модулінің кодымен бірге сұрау қайта жіберілген жағдайда ақшаның екінші рет есептен шығарылмайтынын дәлелдейтін, формалды түрде тексеруге болатын кепілдікті талап ете алады.

Енді тағы бір жағдайды қосайық. Ақша есептен шығарылғаннан кейін, бірақ сұрау қайталанғанға дейін сервер қайта жүктелді делік. Жүйе бұл төлемнің орындалып қойғанын қалай анықтайды?

Егер мұндай ақау бастапқы талаптарда ескерілмесе, ол формалды дәлелдеудің аясынан тыс қалады.

ЖИ адам оқып үлгермейтін көлемде код жазған кезде, адамдардың мойнында ең жауапты міндеттердің бірі қалады. Ол — жүйенің қандай жағдай болса да, тіпті ақау орын алғаннан кейін де, клиент алдындағы нақты қандай міндеттемелерді орындауы тиіс екенін дәл анықтау.

#ЖасандыИнтеллект #Математика #Финтех

Похожие материалы

↑