Фарма шағын елдің геномын $415 млн-ға сатып алды. Қазақстанда бұл актив бар — ережесі әзірге жоқ

Дайындаған — RD media

2012 жылы Amgen компаниясы исландиялық deCODE-ты $415 млн-ға сатып алды. Олар дәрі-дәрмекті емес, елдің жартысын құрайтын 140 000 исландиялықтың геномы мен медициналық жазбаларынан тұратын базаны иеленді. Шағын ұлттың генетикалық деректері фармацевтика нарығында жүздеген миллионға бағаланатын активке айналды.

📌 Мәселе — деректер базасының теңгерімсіздігі. Саланың эталоны саналатын UK Biobank-тағы 500 000 қатысушының 96–97%-ы еуропалық тектілер. Осы деректер негізінде оқытылған жасанды интеллект (ЖИ) басқа этностардың биологиялық ерекшеліктерін толық қамти алмайды.

⚠️ Бұл әділеттілік емес, модель сапасы мәселесі: еуропалық геномға құрылған жүйе азиялық және басқа да популяциялар үшін маңызды дәрілік нысаналарды байқамай қалады. Сондықтан зерттелмеген деректердің құны жоғары.

Қазақстан қай тұста?

Орталық Азия популяциясы ірі базаларда әзірге аз қамтылған. Алайда қазақстандық ғалымдар бұл бағытта жұмысты бастап кетті — 2025 жылдың қазан айында Nature журналында дені сау 224 қазақтың геномы бойынша ауқымды датасет жарияланды.

📌 Логистика үлгісі: үлгілер Кореяда (Macrogen) генотиптеліп, деректер еуропалық ашық архивке (EVA) жүктелді. Бұл — деректердің «сыртқа кетуі» емес, халықаралық ғылыми ортадағы қалыпты үдеріс.

Тәжірибелік құндылығы айқын: қазақтарда антикоагулянттардың дозалануы мен асқазан обырының қаупіне жауап беретін гендердің жұмыс істеу механизмі өзгеше. Өз деректеріміз болмаса, бұл ерекшеліктер әлемдік емдеу хаттамаларында ескерілмейді.

Біздің көзқарас:

Геномдық деректер мұнай, литий немесе сирек жер металдары секілді стратегиялық ресурсқа айналып барады. Қазақстан үшін басты сұрақ — деректердің шетелге кетуі емес, ережені кім бекітетіні. Қазір үш модель айқындалуда:

📌 Шикізаттық — деректер шетелге кетеді, елге тек жарияланымдар мен гранттар қалады.

📌 Егемендік — өз биобанкі, толық бақылау, өз зерттеулері.

📌 Әріптестік — деректер ұлттық юрисдикцияда қалады, қолжетімділік лицензия арқылы беріледі, құндылық ел ішінде жасалады.

20 миллион халқы бар ел үшін үшінші модель ең тиімдісі. Бірақ ол үшін әзірге қолда жоқ екі нәрсе қажет: геномдық деректер туралы заң және қолжетімділік пен халықаралық ынтымақтастық ережелерін айқындайтын ұлттық биобанк.

Дереккөздер:

Amgen / deCODE

Inside Precision Medicine

Nature: Genomic landscape of the Great Steppe