Қазақстан ЦЭРН-мен ынтымақтастығын нығайтуда: жабдық жеткізуден халықаралық эксперименттерге қатысуға дейін

4 қараша 2026 жылы Женевада Қазақстан мен Еуропалық ядролық зерттеулер ұйымы (ЦЭРН) 2018 жылы жасалған Халықаралық ынтымақтастық туралы келісімге хаттамаға қол қойды. Бұл құжат қазақстандық ғалымдар мен ұйымдардың ЦЭРН зерттеу бағдарламаларына қатысу мүмкіндіктерін кеңейтеді. Дипломатиялық келісімдердің артында практикалық жұмыс жатыр: қазақстандық мамандар Ұлы адрондық коллайдердегі детекторды жаңарту үшін эксперименттік модульді жасап шығарды.

Қазақстан Ұлы адрондық коллайдер үшін не істейді

Ынтымақтастықтың негізгі үйлестірушісі — Қазақстанның ядролық физика институты (ИЯФ). Оның мамандары NA62 сынды ЦЭРН халықаралық ғылыми жобаларына және Ұлы адрондық коллайдер эксперименттеріне қатысады, сондай-ақ DRD1 бағдарламасы аясында жаңа ұрпақ детекторларын әзірлеу жөніндегі зерттеулерге атсалысады.

Детектордың электромагниттік калориметрін жаңарту үшін қазақстандық мамандар Қарағандының өндірістік серіктестерімен бірлесіп қорғасын қорытпасынан жасалған шамамен 12 × 12 × 10 см өлшемді сынамалы модуль-сіңіргішті жасап шығаруды игерді. Онда бөлшектерді тіркеу жүйесінде пайдаланылатын оптикалық талшықтар үшін 3 136 жоғары дәлдіктегі тесік бар. Өндіріс арнайы материалдарды, терең прецизиялық саңылау өңдеуді, көп осілі механикалық өңдеуді, геометриялық бақылауды, біртектілік пен параметрлердің қайталануын қамтамасыз етуді талап етті. Қазақстанда жасалған бұл сынама ИЯФ-та сыналды және ЦЭРН-ге жеткізілді.

Бірінші эксперименттік модуль 2025 жылы желтоқсанда ЦЭРН-ге тапсырылды. Детекторды 2034 жылы жаңарту үшін осындай шамамен 1 500 модуль жасалмақ.

Өндірістік ынтымақтастықтың тағы бір бағыты бар. Қазақстандық кәсіпорындар ғылыми зерттеулерде қолданылатын бериллийді ЦЭРН-ге жеткізеді.

Эксперименттерден — кадрлар дайындауға

Ынтымақтастық қазақстандық зерттеушілердің ЦЭРН ғылыми инфрақұрылымындағы қатысуын кеңейтуге бағытталған. Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нурбектің айтуынша, енді жыл сайын 10–15 жас маман ЦЭРН-ге стажировкаға жіберіледі.

Тағы бір бағыт — ядролық физика саласында кадрлар дайындау. Министр осы бағытта жыл сайын «Болашак» бағдарламасы бойынша 20 стипендия бөлу жоспары туралы хабарлады. Стипендиаттардың бір бөлігі ЦЭРН-де дайындық пен стажировкадан өтеді.

Қазақстан сондай-ақ ядролық физика институты базасында ғылыми деректерді өңдеу орталығын құру мүмкіндігін қарастырып отыр, ол болашақта ЦЭРН-нің таратылған есептеу инфрақұрылымының бөлігі бола алады. Бұл маңызды, өйткені эксперименттер орасан көп деректер шығарады.

Келесі стратегиялық мақсат — Қазақстанның ЦЭРН-дегі ассоциацияланған мүшелігіне қол жеткізу. Әзірге бұл мүшелік мәртебесін алу емес, осы бағытта ынтымақтастықты дамыту ниеті жайлы.

Осылайша, Қазақстанның ЦЭРН-дегі қатысуы біртіндеп бірнеше деңгейді қамтиды: ғылыми зерттеулер, мамандандырылған жабдықтарды өндіру, кадрлар дайындау және деректерді өңдеу инфрақұрылымын дамыту.