Гейтс ЖИ мен роботтарға салық салуды ұсынды: кім төлейді?

Билл Гейтс жасанды интеллект (ЖИ) пен роботтарды пайдалануға қалай салық салу керектігін және қандай жұмыс түрлерін адамдар үшін сақтау қажеттігін қоғам шешуге тиіс деп санайды. Microsoft компаниясының негізін қалаушылардың бірі бұл туралы 2026 жылғы 11 қазанда CNN-ге берген сұхбатында мәлімдеді. Ол салық салу механизмін де, адамдар орындайтын мамандықтар тізімін де ұсынбады.

Бұл пікірталастың түбінде экономикалық сұрақ жатыр: автоматтандыру өнімділік пен компания пайдасын арттырса, қызметкерлерді қайта оқытуды және жұмысынан айырылған адамдарды кім қаржыландыруға тиіс?

Гейтс нені ұсынады

Гейтс тілдік модельдердің деректерді өңдеу көлемін өлшейтін бірліктер — ЖИ-токендерге — және роботтарға салық салуды ұсынды.

Оның пікірінше, мұндай түсімдер қызметкерлерді қайта оқытуды және әлеуметтік қолдауды қаржыландыра алады. Салық ЖИ-дің пайдалы қолданысына, атап айтқанда медицина мен білім беруді арзандатуға кедергі келтірмейтіндей жобалануы тиіс.

Екінші идея — адамның міндетті қатысуы қажет салаларды белгілеу. Білім беру мен денсаулық сақтауда ЖИ кейбір тапсырмаларды орындай алады, бірақ қай функциялар мен шешімдер адам қолында қалатынын қоғам шешуге тиіс.

Салық салудың нақты критерийлері, технологияны қолдану шекаралары және бақылау тәртібі әлі анықталған жоқ.

Салық неліктен сұрақ тудырады

Халықаралық валюта қорының қызметкерлері 2024 жылғы маусымда жариялаған зерттеу ЖИ-ге тікелей салық салуды, оның ішінде роботтарға салықты, сыни тұрғыдан бағалайды. Авторлар әкімшілендіру қиындықтарын, инвестициялар мен инновациялардың баяулау қаупін, сондай-ақ салық салу объектілерін дұрыс таңдамаған жағдайда қалаусыз салдарлар туындау мүмкіндігін көрсетеді.

Экономистер қызметкерлерді технологиямен артық ынталандырып ауыстыратын салықтық жеңілдіктерді қайта қарауды, капитал кірісіне салық салуды жетілдіруді және әлеуметтік қорғауды нығайтуды ұсынады.

Гейтс пен ХВҚ авторлары ортақ міндеттен — автоматтандыру пайдасын бөлу және оның қызметкерлерге әсерін жеңілдету — бастама алады, бірақ әртүрлі құралдар ұсынады.

Тәжірибелік мәселе де бар: өңделген токендер саны ЖИ қызметкерді алмастырып жатқанын немесе оның жұмысын жақсартуға көмектесіп жатқанын өзі көрсетпейді. Есептеулердің бірдей көлемі штатты қысқартуға, жаңа өнім әзірлеуге, медициналық құжаттама дайындауға немесе білім сапасын арттыруға жұмсалуы мүмкін.

Тек ЖИ пайдалану көлеміне байланысты салық жұмыс орындарын қысқартатын компанияларға да, персоналды қысқартпай өнімділікті арттыру үшін технологияны қолданатындарға да әсер етуі мүмкін.

Жұмыспен қамтуға төнетін қауіп туралы не белгілі

Халықаралық еңбек ұйымы мен поляк NASK институтының 2025 жылғы 20 мамырда жарияланған зерттеуі көрсеткендей, әлемдік жұмыспен қамтудың шамамен 25%-ы генеративті ЖИ әсеріне әлеуетті ұшырайтын мамандықтарға тиесілі.

Бұл сан қызметкерлердің төрттен бірі жұмысынан айырылады дегенді білдірмейді. Зерттеушілер жұмыс орындарының толық жойылуынан гөрі кәсіби тапсырмалардың мазмұны өзгеруі ықтималырақ деп санайды.

Әсер ету дәрежесі мамандық пен елге қарай өзгереді. Офис мамандықтарының әлеуетті осалдығы айрықша байқалады, ал ЖИ мүмкіндіктерінің дамуы медиа, бағдарламалау және қаржыны қоса алғанда, цифрлық салаларда өзгеруі мүмкін тапсырмалар аясын кеңейтіп отыр.

Зерттеу жұмыс дайындалған кезде қолжетімді технологиялардың әлеуетті әсерін бағалауды көрсетеді. Ол келесі ұрпақ модельдерінің дамуына қарай болашақ өзгерістердің ауқымды деңгейде қандай болатынын түпкілікті анықтауға мүмкіндік бермейді.

Бөлек шешуге тиіс үш міндет

Табысты қорғау, жұмыс орындарын сақтау және адамның міндетті қатысуы — үшеуі де әртүрлі шешімдерді қажет етеді.

Табысты қолдау адамға бұрынғы жұмысынан айырылу мен жаңа табыс тауып алу аралығындағы кезеңнен өтуге көмектеседі. Бұл үшін жәрдемақылар, жұмысқа орналастыру бағдарламалары және басқа да әлеуметтік қорғау шаралары қолданылады.

Қайта оқыту алынған дағдылар жұмыс берушілерге сұранысқа ие болып, нақты жұмысқа орналасу мүмкіндігін ашқанда ғана мағынасы болады. Курстан өтудің өзі жаңа жұмыс орнына кепілдік бермейді.

Адамның қатысуын сақтау қоғам қандай функцияларды адамдар үшін қалдыру қажет деп есептейтінін белгілейді. Мысалы, ЖИ (жасанды интеллект) медициналық құжаттаманы дайындап, тексеру нәтижелерін талдауға көмектесе алады, ал емдеу туралы шешім мен оған жауапкершілік дәрігерде қалады.

Лауазымды сақтаудың өзі де лайықты табысқа немесе жұмыспен тұрақты қамтылуға кепілдік бермейді. Сондықтан қорғау шараларын нақты нәтижелер бойынша бағалау керек: олар адамдарға табысты сақтауға көмектесе ме, қажетті адами қатысуды қамтамасыз ете ме және ЖИ енгізуден пайда алуға мүмкіндік бере ме.

Автоматтандыру үшін кім төлейді

Гейтстің идеялары ЖИ-дан түсетін экономикалық пайданы қалай бөлу және жұмыспен қамтудың жаңа құрылымына көшуді қалай қаржыландыру керегі туралы сұрақ тудырады. Бірақ құралды таңдау бөлек бағалауды талап етеді: ЖИ-ге тікелей салық салу, салықтық жеңілдіктерді өзгерту, капиталдан түсетін табысқа салық салу және әлеуметтік қолдауды кеңейту — бизнес, қызметкерлер және мемлекеттік бюджеттер үшін әртүрлі салдар әкеледі.

Негізгі міндет — өнімділік пен қызмет сапасын арттыратын технологиялардың қолданылуына кедергі келтірместен, автоматтандырудың адамдарға тигізетін теріс әсерін азайту. Әзірге дайын әмбебап шешім жоқ.

Дереккөздер

1. CNN — Билл Гейтспен сұхбат, 2026 жылғы 11 қазан. https://transcripts.cnn.com/show/sotu/date/2026-10-11/segment/01

2. Gates Notes — The turbulent AI era is here. The choices we make now are critical, 2026 жылғы 26 тамыз. https://www.gatesnotes.com/a-turbulent-ai-era-and-critical-choices-to-make

3. Халықаралық валюта қоры — Broadening the Gains from Generative AI: The Role of Fiscal Policies, 2024 жылғы маусым. https://www.imf.org/-/media/files/publications/sdn/2024/english/sdnea2024002.pdf

4. ХЕҰ–NASK — Generative AI and Jobs: A Refined Global Index of Occupational Exposure, 2025 жылгі 20 мамыр. https://www.ilo.org/publications/generative-ai-and-jobs-refined-global-index-occupational-exposure