Телеком және такси: реттеуші белсенділігі неге әртүрлі бағаланады

14 қазанда Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі (АЗРК) радиожиіліктерді бөлу тетігіне талдау жариялады. Ведомство спектрдің шоғырлануын шектеуді, аукциондық лоттарды қайта қарауды және тәуелсіз операторлардың қолжетімділігін кеңейтуді ұсынады — бұл телекоммуникация секторындағы бәсекелестікті дамытуға бағытталған шаралар.

Сонымен қатар такси агрегаторлары нарығында реттеуші жылдар бойы тергеу жүргізіп, ірі платформаға талаптар қойып, монополияға қарсы міндеттемелер қабылдатуға қол жеткізген болатын. Екі жағдайда да бәсекелестік туралы сөз болып тұр, бірақ айырмашылық түбегейлі: телекомда шектеулі ресурсқа қолжетімділік ережелерін қайта қарау талқылануда, ал таксиде шаралар бұрыннан қабылданған — олардың нәтижесін бағалау маңызды.

Неге бір жағдайда реттеуші нарық ережелерін қайта құруды ұсынса, екінші жағдайда қоғам қол жеткізілген нәтижелердің соншалықты анық бейнесін әлі көрмей отыр?

Араласудың өзі сұрақ тудырмайды. Маңыздысы — таңдалған шаралардың негізділігі және олардың тұтынушы үшін нәтижесін бағалау.

5G жиіліктері: нарықты әлі қайта реттеу керек

2022 жылы 5G үшін екі жиілік лотын да Kcell мен «Мобайл Телеком-Сервис» консорциумы жеңіп алды. Сол кезде екі компания да «Қазақтелекомның» бақылауында болды: Kcell — 2018 жылдың желтоқсанынан бері, «Мобайл Телеком-Сервис» — 2007 жылдан бері. 2025 жылдың қаңтарында Tele2/Altel-ді катарлық инвесторға сату аяқталды, бұл телекоммуникация нарығының меншік құрылымын өзгертті.

Алайда меншік иесінің ауысуы операторлар үшін тең мүмкіндіктерге кепілдік бермейді. Жиіліктерді бөлу, инфрақұрылымға қолжетімділік және қосымша спектр алу шарттары маңызды.

АЗРК жиіліктерді бөлу тәсілдерін қайта қарауды және бәсекелестіктің дамуына кедергі келтіруі мүмкін шектеулерді жоюды ұсынады. Бұл ұстанымның экономикалық логикасы бар: радиожиілік спектрі шектеулі, ал оған қолжетімділік шарттары операторлардың желі құру және абоненттер үшін бәсекелесу мүмкіндіктеріне әсер етеді.

Бірақ ережелердің кез келген өзгерісі бірнеше сұраққа жауап беруді талап етеді. Ол байланыс қамтуы мен сапасына қалай әсер етеді? Желі құрылысын жеделдете ме? Қызметтер құнына әсер ете ме? Операторлардың инвестициялық міндеттемелері қалай ескеріледі?

Такси: шаралар бар, бірақ бәсекелестік қаншалықты өзгерді?

2025 жылдың наурызында АЗРК төрағасының орынбасары Болат Самбетов ірі қалалардағы «Яндекс Такси» үлесін шамамен 90% деп бағалады, Астана мен Алматыны бөле атады. Бұл — сол кезеңдегі бағалау. Келтірілген бағалауда компанияның қазіргі үлесі туралы уақыты мен әдістемесі жағынан салыстырмалы деректер жоқ. Дегенмен бұл нарықтың жоғары шоғырлануын және жолаушылар мен жүргізушілердің ең ірі платформаға тәуелділігін көрсетті.

Реттеуші шаралар қолданды. Тексеру нәтижесінде компания әкімшілік жауапкершілікке тартылды, антимонополиялық міндеттемелер келісілді. Содан кейін алгоритмдік баға белгілеуге аудит жүргізілді. Жарияланған шаралар комиссияларды, тарифтік аймақтарды, жол құнының ашықтығын және пайдаланушыларға қызмет көрсетуді қамтыды.

АЗРК сондай-ақ жүргізушілерге таксопарктерсіз, платформамен тікелей жұмыс істеуге мүмкіндік беретін заңнамалық түзетулерді бастады.

Бұл реттеушінің жұмысы пайдасыз болды дегенді білдірмейді. Бірақ тексеру, міндеттемелерді қабылдау немесе заңнаманы өзгерту фактісінің өзі нарықтың қаншалықты бәсекеге қабілетті болғанын көрсетпейді.

Қабылданған шаралардан кейін не өзгерді?

Ең ірі агрегаторға жұмыс істейтін балама қызметтер көбейді ме? Жүргізушілердің бірнеше сервиспен бір мезгілде жұмыс істеуі жеңілдеді ме? Комиссиялар мен тапсырысқа қолжетімділік шарттары өзгерді ме? Платформалардың үлестері қалай қайта бөлінді, жол құны қалай өзгерді?

Осы сұрақтарға жауаптар нұсқамалардың орындалу фактісін емес, антимонополиялық саясаттың нақты әсерін бағалауға мүмкіндік берер еді.

11 қазанда орын алған «Яндекс Go» ақауы да көрсеткіш болды — содан кейін Қазақстанда жол құнының өсуіне шағымдар түсті. Бұл жайтты REAL DIGITAL-да талдадық. Қолжетімді ұсыныс қысқарған кезде баға өсуінің өзі бәсекелестіктің бұзылғанын дәлелдемейді. Дегенем бұл тұтынушы үшін бір платформа ішіндегі ережелер ғана емес, қолжетімді баламалардың болуы да маңызды екенін анық көрсетеді.

Сұраныстың едәуір бөлігі бір сервисте шоғырланған жағдайда, онда орын алған ақау жол құны мен қолжетімділігіне тез әсер етуі мүмкін. Жұмыс істейтін баламалардың болуы жолаушылардың бір платформаға тәуелділігін азайта алады, бірақ бұл тұрақты бағаны өзі кепілдендірмейді.

Әртүрлі нарықтар — нәтижеге қойылатын бірдей талап

5G жиіліктері үшін операторлар мемлекетке шамамен 156 млрд теңге аударды — бұл лоттардың аукциондық бағасы, кейінгі инвестициялық міндеттемелерден бөлек. «Қазақтелеком» хабарлауынша, төлем 2023 жылдың бірінші жартыжылдығында аяқталды.

Бұл соманы төлеу жиіліктерді бөлуді қайта қарауға болмайды немесе қолданыстағы операторлар бәсекелестіктен қорғалуы керек дегенді білдірмейді. Бірақ аукцион өткеннен кейін ережелер өзгерсе, бұрын берілген құқықтар, инвестициялық міндеттемелер және желілерді одан әрі дамыту мүдделері қалай ескерілетінін түсіндіру қажет.

АЗРК жариялаған жиіліктерді бөлу тәсілдерін өзгерту туралы хабарламада бәсекелестік жағдайын жақсарту қажеттілігі айтылған. Мұндай реформаны толыққанды бағалау үшін оның мақсаттарын ғана емес, жүзеге асыру тетігін де түсіну маңызды.

Такси нарығында да логика бірдей болуы тиіс. Реттеуші шаралар қолданған болса, қоғам үшін олардың нарық қатысушыларының жұмыс жағдайын және тұтынушылардың жағдайын қаншалықты өзгерткенін түсіну маңызды.

Бұл ретте құралдар бірдей болуы міндетті емес. Телекомда шектеулі радиожиілік спектріне қолжетімділік басты рөл атқарады. Такси агрегаторларында — платформалардың жүргізушілер мен жолаушыларды бір мезгілде тартуы, жеткілікті тапсырыс көлемін қамтамасыз етуі және нарықтың екі жағы үшін бәсекелесуі маңызды.

Бірақ бағалау қағидаты бірыңғай болуы керек: қандай кедергі болды, қандай шешім қабылданды және ол қабылданғаннан кейін не өзгерді?

Белсенділік — әлі нәтиже емес

АЗРК-ның екі нарықпен де айналысуға негізі бар. Радиожиіліктердің шоғырлануы операторлардың мүмкіндіктерін шектеуі мүмкін, ал агрегатордың үстемдігі жүргізушілер мен жолаушыларды бір платформаға тәуелді етуі мүмкін.

Сондықтан негізгі өлшем — араласу ауқымды деңгейде анықталған мәселеге сәйкес келуі және оның салдарын түсінікті көрсеткіштер арқылы тексеру мүмкіндігі.

Телекомда бұл — жиіліктерге қолжетімділік, желілерді дамыту, қамту және қызмет құны. Таксиде — платформалардың үлесінің өзгеруі, баламалардың қолжетімділігі, жүргізушілердің жұмыс жағдайы және сапар құны.

Тұтынушы үшін нәтиже маңызды: таңдау көбейді ме, қызмет сапасы жақсарды ма және тұрақты бәсекелестікке жағдай туды ма. Тексерулер, нұсқамалар және жаңа ережелер саны мұны өз бетінше көрсетпейді.

Мұнда қоғам жауап күтуге құқылы сұрақ туындайды: егер бір салада реттеуші нарықтың өзінің құрылымын қайта қарауды қажет деп санаса, онда басқа салада қабылданған шаралардың нәтижесін қаншалықты сенімді көрсете алады?

Бәсекелестік реттеушінің негізделген шешімдерін және осы шешімдердің нарықты тұтынушы мүддесіне сай өзгертетінінің түсінікті дәлелдерін талап етеді.

Дереккөздер

1. Қазақстанның Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі (АЗРК). Радиожиілік спектрін аукцион арқылы бөлу қорытындылары туралы түсініктеме. https://www.gov.kz/memleket/entities/zk/press/news/details/482654?lang=ru

2. «Қазақтелеком» АҚ. 2024 жылғы жылдық есеп: компаниялар тобының құрылымы және 5G аукционының нәтижелері. https://ar2024.telecom.kz/ru/structure-of-the-kazakhtelecomjsc-group-of-companies.html

3. «Қазақтелеком» АҚ. Компаниялар тобының даму тарихы: 2018 жылы Kcell акцияларының 75%-ын сатып алу. https://ar2023.telecom.kz/ru/growth-history-of-kazakhtelecom-jsc-group-of-companies.html

4. «Қазақтелеком» АҚ. 2022 жылғы жылдық есеп: Mobile Telecom-Service компаниясының меншік құрылымы. https://ar2022.telecom.kz/ru/structure-of-the-group-of-companies.html

5. Қазақстанның Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі. Қазақстандағы «Яндекс Такси» қызметіне қатысты монополияға қарсы тергеп-тексеру қорытындылары. https://www.gov.kz/memleket/entities/zk/press/news/details/671812?lang=ru

6. Қазақстанның Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі. «Яндекс Такси» тарифтерін қалыптастыру аудитінің қорытындыларын талқылау. https://www.gov.kz/memleket/entities/zk/press/news/details/1032615?lang=ru

7. Қазақстанның Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі. Қазақстандағы такси қызметтерінің бағасын зерттеу нәтижелері. https://www.gov.kz/org/zk/press/news/details/985579

8. Қазақстанның Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі. Такси нарығының қызметіне арналған мониторинг тобының кезекті отырысы. https://www.gov.kz/memleket/entities/zk/press/news/details/1126033?lang=ru

9. REAL DIGITAL. «Яндекс Go» жұмысындағы іркіліс: бұл жағдай такси нарығы туралы нені көрсетті? https://www.realdigital.kz/sboy-yandeks-go-chto-pokazal-rynok-taksi/

10. Digital Business. Қазақстанда 2026 жылғы 11 қазанда «Яндекс» сервистерінің жұмысында іркіліс болды. https://digitalbusiness.kz/2026-10-11/servisi-yandeksa-ne-rabotali-v-kazahstane-razbiraemsya-chto-proizoshlo/

11. Kazinform. «Яндекс Go Қазақстан» сервистердің жұмысындағы іркіліске түсініктеме берді. https://www.inform.kz/ru/yandeks-go-kazakhstan-prokommentiroval-sboi-v-rabote-servisov-1cd50c05

12. Profit.kz. Такси сапарлары құнының өсуіне байланысты Қазақстанның монополияға қарсы органы inDrive сервисіне ескерту жасады. https://profit.kz/news/75220/Antimonopolschiki-RK-vinesli-preduprezhdenie-indrive-iz-za-rosta-stoimos