Тоқыма өндірісі мен бу: алғашқы технологиялық революция қалай басталды?

_«Бу дәуірінен жасанды интеллектке дейінгі технологиялық толқындар» сериясы — № 1_

30 қыркүйекте REAL DIGITAL «Алтыншы технологиялық толқын: Кондратьев не болжады?» атты материал жариялады. Онда ұзақ экономикалық циклдер теориясы және жасанды интеллект дәуірі жаңа технологиялық толқынның басталуын білдіре ме деген мәселе қарастырылды. Бұл сұраққа жауап беру үшін өткен дәуірлердегі технологиялық революциялар қалай басталғанын түсіну қажет.

Серияның алғашқы материалы тоқыма өндірісі мен бу дәуіріне арналған. Мұнда басты назар ұшқыш қайықшаға ғана аударылмайды. Оның тарихы технологиялық революцияның негізгі белгісін көрсетеді: өнертабыс пайда болған сәтте-ақ революциялық сипатқа ие болмайды. Ол басқа технологиялармен ұштасып, өндірісті ұйымдастыру тәсілін өзгертіп, жаңа инфрақұрылымға деген қажеттілікті туғызғанда ғана ауқымды өзгерістің бір бөлігіне айналады.

XVIII ғасырдың басында жіп иіру мен мата тоқу негізінен үй жағдайында орындалатын қолөнер еді. Кейін бәрі бірден емес, бір-бірімен байланысты бірнеше кезең арқылы өзгерді.

Бір өнертабыс өндірістегі жаңа шектеуді көрсетті

1733 жылы Джон Кей ұшқыш қайықшаға № 542 патент алды. Бұл құрылғы тоқу кезінде арқау жіпті өткізу үдерісін жылдамдатып, тоқымашының өнімділігін арттырды. Бір операцияның тиімділігі өсті. Алайда бірден жаңа мәселе туындады: мата тоқуға қажетті жіп жетіспеді. Тоқу жылдамдағанымен, жіп иіру бұрынғы тәсілмен орындалатын.

Жіп тапшылығына жауап өндірісті шоғырландыруды талап етті

1760-жылдардың ортасында Джеймс Харгривс Spinning Jenny деп аталатын жіп иіру машинасын әзірледі. Оның көмегімен бір жұмысшы бір мезгілде бірнеше ұршықты басқара алды. Машинаға патент 1770 жылы берілді. Оның сызбасы мен сипаттамасы Ұлыбританияның Ұлттық архивінде сақталған.

Шамамен сол кезеңде Ричард Аркрайт water frame деп аталатын жіп иіру машинасына патент алды. Ондағы біліктер талшықты созып, механикалық жетек жіп иіру үдерісін қамтамасыз етті. Бұл технология берік мақта жібін өнеркәсіптік көлемде өндіруге мүмкіндік берді.

Аталған машиналар жіп иіру мәселесін шешуге бағытталды. Бірақ олардың тағы бір маңызды салдары болды: мұндай жабдықты үй жағдайындағы ұсақ өндірісте тиімді пайдалану қиындай түсті. Машиналардың жұмысы үшін энергия көзі, операциялардың белгілі бір реті және олардың үйлесімді орындалуы қажет болды. Өндіріс үйлерден шығып, жабдықты, жұмысшыларды және энергия көзін бір жерге шоғырландыратын орындарға көшті.

Фабрика — жай ғана ғимарат емес, тұтас жүйе

1771 жылы Аркрайт Англияның Дербишир графтығындағы Кромфордта өндірісін дамыта бастады. Машиналар су дөңгелегінің көмегімен қозғалысқа келтірілді.

Бұл жерде мәселе судың өзінде ғана емес еді. Энергия көзі машиналарды, адамдарды және өндірістік үдерістерді біртұтас кешенге біріктіруге мүмкіндік берді.

Фабрикада жекелеген операциялар ортақ жұмыс ырғағына бағынды. Енді өндіріс көлемі бір шебердің еңбегіне ғана тәуелді болмай, машиналардың үйлесімді жұмысына, шикізат жеткізіліміне және жұмысшылардың әрекеттеріне байланысты болды.

Деруэнт аңғарында және басқа аймақтарда осындай кәсіпорындар пайда болды. Олардың маңында жұмысшылар қоныстары қалыптасты. Жергілікті экономика, тұрмыс салты және әлеуметтік құрылым өзгерді.

Машина өндірістік жүйеге деген қажеттілікті туғызды. Ал қалыптасқан жүйе өндірісті одан әрі ұлғайтуды талап етті.

Өндіріс ауқымы ресурстарға деген сұранысты арттырды

Жаңа жүйе жұмыс істей бастады. Енді оған бұрынғыдан әлдеқайда көп шикізат, энергия және өткізу нарықтары қажет болды.

CFR Project деректеріне сәйкес, Ұлыбританияда тұтынылған шикі мақтаның орташа жылдық көлемі 1770–1779 жылдардағы 4,8 млн фунттан 1830–1839 жылдары 320,7 млн фунтқа дейін өсті. Бұл шамамен 67 есе өсім.

Деректер Wadsworth, Mann, Baines және Ellison зерттеушілерінің тарихи бағалауларына негізделген.

Мұндай өсім тек механикаландырудың нәтижесі болған жоқ. Оған нарықтардың кеңеюі, сауда байланыстары және шикізаттың қолжетімділігі де әсер етті. Дегенмен бұл көрсеткіштер тұтас саланың қалай өзгергенін айқын көрсетеді.

Технологиялар бірін-бірі толықтырып, өндіріс көлемін арттырды. Ал өндірістің өсуі шикізат жеткізу, тасымалдау және дайын өнімді өткізу мәселелерін шешуді талап етті. Өндірістік жүйе өзен жағалауындағы фабриканың шегінен шығып, қашықтық мәселесіне тап болды.

Жүйелік өзгерістің өз құны бар

Жұмыс фабрикаларда шоғырланды. Еңбек уақыты өндірістік тәртіп пен машиналардың жұмыс ырғағына бағына бастады. Қолмен жіп иірудің маңызы біртіндеп төмендеді. Кейбір жұмысшылар мен отбасылар бұрынғы табыс көздерінен айырылды.

Cromford Mills тарихи деректеріне сәйкес, 1771 жылы Кромфорд фабрикасында жеті жастан бастап балаларға ақылы жұмыс ұсынылған. Жұмыс күні 13 сағатқа дейін созылып, жұмыс аптасы алты күнді қамтуы мүмкін еді. Бұл мәліметтер фабриканың тарихи шолуында келтірілген.

Әртүрлі кәсіпорындардағы еңбек жағдайлары бірдей болған жоқ және уақыт өте өзгеріп отырды. Дегенмен өндіріс өнімділігінің өсуі оның пайдасын барлығы бірдей көрді дегенді білдірмеді.

Технологиялық революция өндірілген тауарлардың санын ғана өзгерткен жоқ. Ол жұмысшы мен жұмыс берушінің қарым-қатынасын, өндірістік қоныстардың құрылымын және отбасылардың күнделікті өмірін де өзгертті.

Жаңа жүйе жаңа инфрақұрылымды қажет етті

XVIII ғасырдың соңына қарай өндіріс көлемі шикізат пен дайын өнімді бұрынғыдан жылдам әрі сенімді тасымалдауды талап етті. Бу мен көмір энергия мәселесін шешуге көмектесті. Бірақ қашықтық мәселесі әлі де өзекті болды.

Теміржолдар осы қажеттілікке берілген негізгі жауаптардың біріне айналды. Олар өнеркәсіптік аудандарды порттармен және өткізу нарықтарымен байланыстырып, сауданың географиялық ауқымын кеңітті.

Серияның келесі материалында бу, көмір және теміржол желілері қашықтықты, сауданы және экономиканың ауқымын қалай өзгерткенін қарастырамыз.

Өнертабыс технологиялық революцияның бір бөлігіне бүкіл өндірістік жүйеге әсер еткенде айналады. Ол еңбекті ұйымдастыру тәсілін, энергия көздерін, логистиканы және нарықтарды өзгертеді. Тоқыма өнеркәсібінің тарихы технологиялық революцияны бір ғана машинаның пайда болуымен түсіндіру жеткіліксіз екенін көрсетеді. Негізгі өзгеріс — технологиялардың өзара байланысып, экономиканы қайта құруында.

Бұл бүгінгі күнге де қатысты сұрақ туғызады: бу машинасы немесе қазіргі үлкен тілдік модельдер (LLM) сияқты қуатты бір технологияның пайда болуы жаңа технологиялық толқын туралы айтуға жеткілікті ме? Бұл сұраққа жауапты серияның келесі материалдарында біртіндеп іздейміз.

«Бу дәуірінен жасанды интеллектке дейінгі технологиялық толқындар» сериясының № 2 материалы: «Теміржолдар мен көмір: қашықтықтың мәні қалай өзгерді».

---

Дереккөздер және қосымша материалдар

1. Джон Кей — ұшқыш қайықша, 1733 жылғы № 542 патент. Dictionary of National Biography: https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Kay,_John_(fl.1733-1764)

2. Джеймс Харгривс — Spinning Jenny жіп иіру машинасы. Ұлыбританияның Ұлттық архиві: https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/significant-people-collection/james-hargreaves/

3. Ричард Аркрайт — water frame жіп иіру машинасы және Кромфордтағы өндіріс. Ұлыбританияның Ұлттық архиві: https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/georgian-britain-age-modernity/arkwrights-spinning-frame/

4. Кромфорд фабрикасының тарихы, балалар еңбегі және өндірісті ұйымдастыру. Cromford Mills: https://www.cromfordmills.org.uk/about/our-history/

5. Деруэнт аңғарындағы фабрикалар мен өндірістік қоныстардың дамуы. Derwent Valley Mills: https://www.derwentvalleymills.org/discover/derwent-valley-mills-history/ және https://www.derwentvalleymills.org/discover/derwent-valley-mills-history/derwent-valley-mills-communities/

6. Ұлыбританиядағы шикі мақта тұтынуы туралы тарихи деректер, 1697–1849 жылдар. CFR Project: https://www.cfrproject.com/en/datasets/dataset%3Agb-raw-cotton-retained-imports-1697-1849

7. Серияның алдыңғы материалы — «Алтыншы технологиялық толқын: Кондратьев не болжады?». REAL DIGITAL: https://www.realdigital.kz/kz-ekonomist-kondratyev-altynshy-tolqyn/