Аспанды XV ғасыр Еуропа астрономиясынан дәлірек өлшеген жартастағы шұңқыр

Тапсырманы елестетіңіз: жұлдыздың орнын доғалық секундқа дейінгі дәлдікпен анықтау.

Телескоп жоқ. Оптика жоқ. Тек тас, жарық және математика.

Шешім күрделі емес — ауқымды болып шықты.

🔭 Аспап

Жартаста терең траншея қашалып, радиусы шамамен 40 метр мәрмәр доға орнатылды — Фахри секстанты. Шкаладағы бір градус 70 сантиметрді алды. Доғалық минут — 12 мм. Принцип қарапайым: радиус неғұрлым үлкен болса, ажыратымдылық соғұрлым жоғары, қате соғұрлым төмен.

Ешқандай оптика жоқ. Тек шегіне жеткізілген геометрия.

Күн сәулесі шатырдағы саңылаудан өтіп, шырақ меридианнан өткен сәтте мәрмәр доғаға түсетін. Астроном нүктені белгілейтін. Осындай нүктелерден аспан бейнесі құралатын.

📊 Нәтиже

1437 жылы мұнда жылдың ұзақтығы есептелді: 365 күн 6 сағат 10 минут 8 секунд. Қазіргі деректерге қатысты қате — бір минуттан кем.

Сол аспап шамамен 1000 жұлдыздың каталогын берді — Птолемей мен Брагенің арасындағы ең дәл меншікті бақылаулар жиынтығы.

⚡️ Парадокс

1449 жылы Ұлықбек өлтірілді. Обсерватория қиратылды. Орын қасиетті саналып кетті — мұнда өз заманының ең дәл ғылыми аспаптарының бірі тұрғаны бес ғасырға жуық ұмытылды.

1908 жылы археолог Василий Вяткин төбенің астынан сол мәрмәр доғаны тапты. Ол өзін қасына жерлеуді өсиет етті — және сонда жерленді.

Бірақ аман қалғаны бұл емес.

Жұлдыз каталогын Ұлықбектің шәкірті Әли Құшжы алып шықты. Еуропада оны басып шығарып, астрономдар тағы ғасырлар бойы пайдаланды.

Тас қиратылды.

Деректер одан 459 жыл асып өмір сүрді.

Дереккөздер: Wikipedia — Ulugh Beg Observatory