ЖИ (жасанды интеллект) компаниялары математикалық зерттеулерге неғұрлым белсенді әсер еткен сайын, мынадай сұрақ соғұрлым өткір қойылады: ғылыми күн тәртібін академиялық қоғамдастық па, әлде ең қуатты модельдердің иелері ме анықтайды? 2026 жылы 2 маусымда 16 математиктен тұратын топ Лейден декларациясын жариялады.
📌 Не белгілі:
Декларацияны 15 университеттен 16 сарапшы дайындады — оны Халықаралық математика одағы (ХМО) қолдады. Құжатқа Филдс сыйлығының лауреаттарын қоса, жүздеген ғалым қол қойды. Ол Халықаралық математиктер конгресінің (Филадельфия, 2026 жылғы шілде) бағдарламасына енеді.
⚠️ Сын-пікірлердің мәні:
Авторлар үш қатерді атайды. Біріншісі: жетекші журналдардың рецензенттері ЖИ жасаған дәлелдемелері бар мақалалардың ағынына жиірек тап болады — олар дұрыс болып көрінеді, бірақ жасырын логикалық қателер бар. Екіншісі: декларацияда технологиялық компаниялардың зерттеулерге қатысуы «ғылыми сұрақтардың олардың түсінуге қатысты терең маңыздылығына емес, ЖИ әдістеріне қолайлылығына байланысты басымдыққа ие болу қаупін тудырады» делінген. Үшіншісі: математикалық жаңалықтар туралы корпоративтік баспасөз релиздері сараптамалық тексеру аяқталмай тұрып шығады, ал код пен деректер жабық қалады.
✅ Декларация не ұсынады:
Авторлар ғалымдарға әр жарияланымда мынаны ашуды ұсынады: қандай ЖИ модельдерін пайдаланды, қандай есептеу ресурстарын тартты және жұмыстың қай бөлігіне ЖИ жауап берді. Құжат — ұсынымдық, міндеттеу жоқ. ХМО пікірталасты үйлестіруші ретінде әрекет етеді, реттеуші емес.
💻 Қазақстандық қыры:
Қазақстан үшін бұл тақырып дерексіз емес: қол қойғандардың арасында елдің өкілі — Satbayev University-дің Айдархан Қалтаев бар. Қазақстан Жасанды интеллект ұлттық зерттеу университетін (NAIRU) құрып жатыр, ал ЖИ-ді ғылыми мақсатта пайдаланудың стандарттары әлі қалыптасқан жоқ. Ашықтық талаптарын нөлдік деңгейден енгізу — кейін қайта үйретуден арзанға түседі.
Біздің көзқарасымыз:
Декларация мүдделер қайшылығының құрылымдық сипатын көрсетеді: корпорациялар есептеу ресурстарын шоғырландырады және сонымен бірге ғылыми күн тәртібін белгілейді — бұл өз препараттарының сынақтарын қаржыландыратын фармацевтика компанияларының логикасымен бірдей. Жүздеген қолтаңба — реттеуші акт емес, беделге қатысты қысым. Нақты әсер журналдар мен университеттердің ЖИ пайдалануды ашу жөніндегі нақты талаптарды қабылдауына байланысты болады.
Дереккөздер:
Science (AAAS) — Mathematicians issue warning as AI rapidly gains ground
Leiden Declaration — ресми сайт
Leiden University — баспасөз хабарламасы
Leave a Comment