ЭКОНОМИКА: НОБЕЛЬ СЫЙЛЫҒЫНА АПАРҒАН ИДЕЯЛАР-1

RD analytics дайындаған

Біз экономика саласындағы Нобель сыйлықтарына әрдайым назар аудара бермейміз. Көбіне бұл сыйлықтардың артында күрделі теориялар мен зерттеулер тұр, ал олардың бизнес күнделікті кездесетін мәселелерге қатысы жоқ сияқты көрінеді.

Алайда осы зерттеулердің көпшілігі басшылар үнемі бетпе-бет келетін мәселелерге арналған: шектеулі ресурстарды қалай бөлу керек, неге тиімсіз жобаларды қаржыландыруды жалғастырамыз, мердігерлерді қалай таңдап, тәуекелдерді қалай бағалаймыз?

Біз «Нобель сыйлығына лайық деп танылған экономика» атты серияны осы сұрақтарға жауап іздеу үшін бастадық. Мақсатымыз — Нобель сыйлығының лауреаттары ұсынған идеялардың нақты бизнес жағдайларын түсінуге қалай көмектесетінін көрсету. Күрделі формулалар мен академиялық шегіністерсіз — түсінікті мысалдар, есептеулер және басқарушылық шешімдер арқылы.

Ірі тапсырыс өндірістік қуаттың барлығын пайдаланып, компанияға одан да көп табыс әкелетін басқа жұмыстарға уақыт қалдырмауы мүмкін.

Егер бизнестің негізгі ресурсы шектеулі болса, қай тапсырыстың шынымен тиімді екенін қалай анықтауға болады?

1975 жылы Леонид Канторович пен Тьяллинг Купманс ресурстарды оңтайлы бөлу теориясына қосқан үлесі үшін Альфред Нобельді еске алуға арналған экономика ғылымдары бойынша сыйлыққа ие болды. Олардың зерттеулері ресурстар барлық қажеттіліктерді қанағаттандыруға жетпеген жағдайда ең жақсы нәтижеге қалай қол жеткізуге болатынын түсіндіруге көмектесті.

Екі тапсырыс — бір станок

Кәсіпорынның станокта жұмыс істеуге арналған 200 сағаты бар. Тапсырыс берушілер өнімді бөліп жеткізуге келіседі, бірақ әр тапсырыс бойынша төрт бұйымнан артық емес.

А тапсырысы: әр бұйым 750 мың теңге маржиналдық табыс әкеледі және станоктың 50 сағатын қажет етеді.

Б тапсырысы: әр бұйым 600 мың теңге маржиналдық табыс әкеледі және 20 сағатты қажет етеді.

Маржиналдық табыс — түсім мен айнымалы шығындардың айырмасы. Осы сомадан кәсіпорынның тұрақты шығындарын да жабу керек.

Бір қарағанда, А тапсырысы тиімдірек: әр бұйым көбірек ақша әкеледі. Бірақ шектеулі ресурстың қайтарымын есептеп көрейік.

Станоктың бір сағатына шаққандағы табыс

• А тапсырысы: 750 000 ÷ 50 = сағатына 15 000 теңге.
• Б тапсырысы: 600 000 ÷ 20 = сағатына 30 000 теңге.

Б тапсырысына жұмсалған станоктың әр сағаты А тапсырысымен салыстырғанда екі есе көп маржиналдық табыс әкеледі.

Ал екі тапсырысты қатар орындасақ ше?

Кәсіпорын Б тапсырысы бойынша төрт бұйым және А тапсырысы бойынша екі бұйым шығара алады.

• Б тапсырысы: 80 сағатта 2,4 млн теңге.
• А тапсырысы: 100 сағатта 1,5 млн теңге.
• Барлығы: 180 сағатта 3,9 млн теңге.

Егер кәсіпорын барлық 200 сағатты тек А тапсырысына жұмсаса, 3 млн теңге алады. Ал екі тапсырысты біріктірген жағдайда маржиналдық табыс 900 мың теңгеге артады. Оның үстіне станоктың тағы 20 сағаты бос қалады.

Берілген шарттарда бұл — бүтін бұйымдардан құралатын барлық мүмкін нұсқалардың ішіндегі ең жоғары нәтиже.

Тапсырыстың жалпы сомасы шектеулі ресурсты қаншалықты тиімді пайдаланатынын өздігінен көрсетпейді. Басшы жеке мәміленің табыстылығын ғана емес, сол мәмілені таңдағанда қандай балама мүмкіндіктерден бас тартатынын да бағалауы керек.

Дегенмен бір сағатқа шаққандағы табыс барлық жағдайда шешуші көрсеткіш бола бермейді. Біздің мысалда тапсырыс берушілер өнімді бөліп жеткізуге келіседі. Егер шарт бойынша әр тапсырысты тек толық орындау қажет болса, екі тапсырысты біріктіріп орындау мүмкін болмайды: А тапсырысы 3 млн теңге, ал Б тапсырысы 2,4 млн теңге әкеледі. Мұндай жағдайда А тапсырысын таңдаған тиімді.

Орындау мерзімі, клиент алдындағы міндеттемелер және өндірістегі басқа да шектеулер оңтайлы шешімді өзгертуі мүмкін.

Бизнеске арналған сұрақ: компанияңыздың нәтижесін қандай ресурс шектейді және сол ресурстың әрбір бірлігі қанша маржиналдық табыс әкеледі?

Дереккөздер

1. Нобель сыйлығы — 1975 жылғы марапаттың ресми негіздемесі.
2. Тьяллинг Купманс — «Оңтайлылық ұғымдары және олардың қолданылуы» атты Нобель дәрісі.

Келесі шығарылымда: компаниялар неге күткен нәтижені бермейтін жобаларға ақша салуды жалғастыра береді?