ЕО TikTok-ты «қоян апандары» жасады деп айыптады, АҚШ-та Meta сотталуда: алгоритмдерді реттеу модельдерін салыстыру

2026 жылғы 6 қарашада Еуропа комиссиясы TikTok бойынша алдын ала қорытынды жариялады. Бұл компанияға қатысты биылғы үшінші тергеу, бірақ мүлде басқа мәселе бойынша. Талап пайдаланушыларға видеолардың қай ретпен көрсетілетінін анықтайтын тетікке қатысты.

Еуропа реттеушілері мәселені algorithmic rabbit holes — алгоритмдік «қоян апандары» деп атады. Пайдаланушы белгілі бір тақырыпта кідіреді, жүйе оның реакциясын тіркейді және соған ұқсас контентті көбірек ұсына бастайды. Нәтижесінде дербестендіру тұйық ақпараттық циклге айналуы мүмкін.

Еуропа комиссиясы психологиялық қиындықтар, мұң, оқшаулану және дене бейнесі туралы контентке назар аударуда. Мұндай контенттің қайталанып әсер етуі психикалық денсаулыққа, әсіресе кәмелетке толмағандар мен осал пайдаланушыларға теріс әсер етуі мүмкін.

Дау орталығында — аудиторияны барынша тарту принципіне құрылған ұсыныс жүйелерінің жұмыс істеу қағидасының өзі тұр.

0,2%: неге түйме мәселені шешпейді

TikTok-та дербестендірілген ленталарды өшіру мүмкіндігі бар. Еуропалық Digital Services Act (DSA) ірі платформалардан профильдеусіз ұсыныс нұсқасын беруді талап етеді.

Politico мәліметінше, Еуропа комиссиясының өкілі дербестендірілмеген ленталарды TikTok пайдаланушыларының шамамен 0,2%-ы ғана таңдайтынын хабарлады. Таңдау құқығы бар. Бірақ пайдаланушылардың басым бөлігі алгоритм қалыптастырған лентада қалып отыр.

Еуропа комиссиясы мәселе тереңірек жатыр деп есептейді. «Қызықты емес» түймесі ұсыныстарды өзгертпеуі мүмкін, өйткені алгоритм көру уақытын пайдаланушының белгілі бір контентті көргісі келмейтінін анық білдірген тілегінен жоғары қояды.

Мінез-құлықтық сигнал адамның саналы таңдауынан күштірек шығады.

Сондықтан Еуропа комиссиясы For You ленталарының архитектурасының өзін өзгертуді ұсынады: ұсыныстарда қолданылатын сигналдар арасында көру уақытының рөлін төмендету, пайдаланушылардың анық білдірген қалауларына көбірек сүйену, баптауларды қолжетімдірек ету және алгоритм жұмысын тұрақты тексеру.

TikTok реттеушінің қорытындысына келіспейді. Компания 2026 жылғы бірінші жарты жылдықта ЕО-дағы 79 миллионнан астам пайдаланушы «Қызықты емес» немесе кілт сөздерді сүзу функцияларын қолданғанын хабарлайды.

Бұл — компанияның өз позициясы. Мұндай құралдарды пайдалану саны ұсыныстардың нақты өзгергенін әлі дәлелдемейді. Тергеу тақырыбы болып отырғаны — пайдаланушы бақылауының болуы емес, оның нақты тиімділігі.

Қытай: алгоритмдер 2022 жылдан бері реттелуде

Қытай ұсыныс жүйелерін реттеуді бұл тақырып еуропалық цифрлық саясатта орталыққа шықудан бұрын бастады.

2022 жылғы 1 наурызда Internet Information Service Algorithmic Recommendation Management Provisions — интернет-қызметтердің ұсыныс алгоритмдерін басқару ережелері күшіне енді.

Құжат дербестендірілген нәтиже беруге, ранжирлеуге, іздеуге және ақпараттық ортаны алгоритмдік қалыптастырудың басқа тетіктеріне қолданылады.

Ол мыналарды қарастырады:

• алгоритмдік модельдерді, деректерді және олардың қолданылу нәтижелерін тұрақты тексеру мен бағалау;
• тәуелділік пен шектен тыс тұтынуды тудыратын алгоритмдерге тыйым салу;
• ұсыныс жүйелерінің негізгі принциптері мен жұмыс тетіктерін ашу міндеті;
• дербестендірілген ұсыныстарды өшіру мүмкіндігі;
• ұсыныстар үшін қолданылатын пайдаланушы қызығушылықтары мен тегтерін таңдау немесе жою мүмкіндігі;
• кәмелетке толмағандарды қорғауға қойылатын арнайы талаптар.

Қытай моделі еуропалықтан кеңірек: мемлекет пайдаланушы құқықтарын да, ақпараттық ортаның мазмұнын да — оның мемлекеттік басымдықтарға сәйкестігін қоса — бір мезгілде реттейді.

2026 жылы реттеу тағы бір технологияға — AI-серіктестерге тарады.

2026 жылғы 10 сәуірде Қытайдың бес ведомствосы Interim Measures for the Administration of AI-based Anthropomorphic Interactive Services құжатын жариялады. Ережелер 2026 жылғы 15 шілдеде күшіне енді.

Олар адам тұлғасы мен эмоциялық қарым-қатынасты бейнелейтін AI-қызметтерге талаптар белгілейді. Кәмелетке толмағандарға шектеулер, эмоциялық манипуляция мен шектен тыс тәуелділіктен қорғау, сондай-ақ алгоритмдерді қауіпсіздікке бағалау және тіркеу көзделген.

Осылайша, қытай реттеуі екі бағытты қамтиды: ақпараттық ленталарды қалыптастыратын алгоритмдер және эмоциялық байланыс тудыра алатын AI-жүйелер.

Еуропа: контентті бақылаудан лента архитектурасына дейін

Қарашадағы тергеу — Еуропа комиссиясының TikTok-қа платформа дизайны бойынша талап қойғаны бірінші рет емес.

2026 жылғы ақпанда Комиссия TikTok-тың тәуелділік тудыратын дизайны DSA-ны бұзуы мүмкін деген алдын ала қорытынды шығарды. Назар орталығында шексіз скролл, автоматты ойнату, push-хабарландырулар және күшті дербестендірілген ұсыныс жүйесі тұрды.

Шілдеде кәмелетке толмағандар аккаунттарының жеткіліксіз қорғалуы туралы алдын ала қорытынды шықты: атап айтқанда, жариялылық баптаулары мен жасөспірімдер контентін басқа пайдаланушыларға ұсыну туралы.

Енді реттеуші ленталардың қалыптасу тетігіне көшті.

Әңгіме жүйенің пайдаланушыға контентті қалай дәйекті түрде көрсететінінде және осы үшін қандай сигналдар қолданатынында болып отыр. Еуропа комиссиясы жеке жарияланымдарды ғана емес, ұсыныстардың жиынтық әсерін де қарастырады.

Алдын ала қорытынды расталса, TikTok жаһандық жылдық айналымының 6%-ына дейінгі айыппұл алуы мүмкін. Түпкілікті шешімге дейін компания қарсылық білдіруге құқылы.

АҚШ: компаниялар дизайн үшін неге сотталуда

Америка Құрама Штаттарында платформалардың жауапкершілігі мәселесі сот процестері арқылы дамуда.

Мұнда маңызды құқықтық ерекшелік бар. 1996 жылғы Communications Decency Act-тың Section 230 бабы жалпы жағдайда интернет-платформаларды үшінші тарап пайдаланушылары жариялаған контент үшін жауапкершіліктен қорғайды.

Сондықтан цифрлық тәуелділік туралы істердегі талапкерлер басқа стратегия таңдады: олар видео мазмұнына емес, қолданбалар архитектурасына — шексіз скроллға, автоматты ойнатуға, хабарландыруларға, лайктарға және ұзақ пайдалануды ынталандыратын басқа функцияларға дау айтуда.

2026 жылғы наурызда Лос-Анджелестегі алқабилер Meta мен Google-ды Instagram мен YouTube-ты жобалау мен пайдалануда немқұрайдылыққа жол бергені үшін жауапты деп таныды. Бұл немқұрайдылық жас пайдаланушыға келтірілген зиянның елеулі факторы болды.

Жауапкершілік былай бөлінді: Meta-ға 70%, Google-ге 30%. Алқабилер 3 млн доллар өтемақы және тағы 3 млн доллар жазалаушы өтемақы (punitive damages) тағайындады.

9 маусымда судья Кэролин Б. Кул Meta мен Google-дің істі қайта қарау туралы өтінішін қабылдамады. Ол Section 230 бабы бойынша қорғау аргументін де жоққа шығарды: заң пайдаланушы контенті үшін жауапкершілікке қатысты, бірақ платформалардың өз дизайн шешімдеріне қатысты талаптарды алып тастамайды.

Судья алқабилерге жарияланымдар мазмұнын ескермеу талабы бірнеше рет қойылғанын атап өтті. Оның бағалауынша, Instagram дизайнымен байланысты зиянның елеулі дәлелдері болды, онда орналастырылған контентке қарамастан.

Meta шешіммен келіспеді. Компания талапкерлердің құқықтық позициясы Section 230 мен АҚШ Конституциясының Бірінші түзетуін айналып өту әрекеті деп мәлімдеді және шешімнің апелляцияда күшін жоюға үміттенеді. Google де шешімге шағым жасау ниетін білдірді.

Қарашада тағы бір көрсеткіш оқиға болды. Snap, Meta, Google және TikTok-қа талап қойылған Лос-Анджелестегі басқа процесс аясында төрт компания да қараша басына дейін екі талапкермен құпия келісімге қол жеткізді. Meta қалған талапкерлермен қазан айының соңында келісті, ал соңғы болып Snap қараша басында келісімге келді. Алқабилер қатысатын екінші сот талқылауы өткізілмеді.

Келісімдер кінәні мойындауды білдірмейді. Олар әлеуметтік платформалар дизайнымен байланысты сот тәуекелдерінің нақты сипатқа ие болғанын көрсетеді.

Қазақстан: тыйым бар, қолдану тетігі — ашық мәселе

Қазақстан үшін бұл талқылаудың тікелей маңызы бар. Бізде цифрлық технологиялардың манипуляциялық әсері туралы мәселе қоюға мүмкіндік беретін құқықтық негіз қалыптасып келеді.

2025 жылғы 17 қарашада қол қойылған және 2026 жылғы 18 қаңтардан бастап қолданыстағы «Жасанды интеллект туралы» заң адамның мінез-құлқын бұрмалайтын, саналы шешім қабылдау мүмкіндігін шектейтін немесе зиян келтіруі мүмкін шешім қабылдауға мәжбүрлейтін сана астылық, манипуляциялық немесе басқа әдістерді қолданатын ЖИ жүйелерін (жасанды интеллект жүйелерін) жасауға және пайдалануға тыйым салады.

Осы заңның 9-бабы шешім қабылдау кезінде адам игілігінің, автономиясы мен ерік-жігер еркіндігінің басымдығын бекітеді.

2026 жылғы 12 шілдеде күшіне енген Цифрлық кодекс осы негізді толықтырады.

5-бап цифрлық орта қатынастарының адамның еркін, саналы және білдірілген еркін білдіруіне негізделуі тиіс екенін белгілейді. Адамның цифрлық ортадағы құқықтары, бостандықтары мен заңды мүдделері жоғары құндылық деп танылады.

43-бап толық автоматтандырылған шешім қабылданатын тұлғаның құқықтарын бекітеді: алгоритмдік жүйенің қолданылуы туралы ақпарат алу және шешімнің негізгі факторлары мен критерийлері бойынша түсініктеме алу. Егер шешім құқықтық салдарға әкелсе немесе адамның құқықтары мен заңды мүдделеріне әсер етуі мүмкін болса, маман қатысуымен қайта қарауды талап етуге болады.

Бұл тетіктің ұсыныс ленталарын қалыптастыруға қолданылатыны — бөлек құқықтық мәселе.

Көру уақытын пайдаланушының белгілі бір контентті көргісі келмейтінін анық білдірген тілегінен жүйелі түрде жоғары қоятын ұсыныс жүйесі ЖИ туралы заңда белгіленген манипуляциялық әдістерге тыйым салу аясына түсе ала ма?

Тыйымның қолданылуы технологияға, жүйенің мақсатына және нақты әсеріне байланысты. Әрбір дербестендіру манипуляция болып табылмайды, әрбір ұсыныс алгоритмі заң тұрғысынан жасанды интеллект жүйесі бола бермейді.

Мұнда Цифрлық даму министрлігі мен құқық қолдану органдары үшін нақты міндет туындайды: мұндай әсерді кім бағалайды, қандай критерийлер бойынша және пайдаланушы баптаулары ұсыныс жүйесінің мінез-құлқын шынымен өзгерте ме — мұны қалай тексеруге болады?

Қазақстанға жалпы принциптерден алгоритмдік тәуекелдерді бағалаудың практикалық тетіктеріне көшу керек, әсіресе кәмелетке толмағандарға қатысты мәселелерде.

Қытай, Еуропа және АҚШ әр түрлі құқықтық модельдерді қолданады. Қытай алгоритмдер мен цифрлық қызметтерге тікелей талаптар белгілейді. Еуропа DSA арқылы платформалардың ұсыныс жүйелерінің жүйелік тәуекелдерін қалай бағалап, азайтатынын тексереді. АҚШ компаниялардың өнім дизайны үшін жауапкершілігін соттар арқылы тексереді.

Технологиялық бизнес үшін бұл цифрлық өнімді бағалау критерийлерінің өзгеруін білдіреді. Реттеушілер мен соттар ұсыныс жүйелерін жаңа критерийлер бойынша бағалауда. Дербестендіру дәлдігіне, көру уақытына және коммерциялық тиімділікке қауіпсіздік пен пайдаланушы бақылауы қосылды.

Қазақстан үшін практикалық критерий қарапайым тұжырымдалуы мүмкін: егер адам «Қызықты емес» дегенді таңдаса, оның таңдауы кейінгі ұсыныстарды өлшенетіндей өзгертуі тиіс. Ал платформа осы әсерді көрсете алуы тиіс.

Баптау құқығы тек баптау шынымен жұмыс істегенде ғана мағынаға ие болады.

RD analytics дайындады

Дереккөздер мен құжаттар

Еуропа одағы
1. Еуропа комиссиясы, 2026 жылғы 6 қараша — TikTok пен rabbit holes әсері бойынша алдын ала қорытынды:
https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/news/commission-preliminarily-finds-tiktoks-you-feed-breach-digital-services-act-harmful-rabbit-holes
2. Еуропа комиссиясы — TikTok-тың тәуелділік тудыратын дизайны бойынша тергеу:
https://digital-strategy.ec.europa.eu/
3. Bloomberg, 2026 жылғы 6 қараша — EU Escalates TikTok Probe Over Algorithmic 'Rabbit Holes':
https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-11-06/eu-escalates-tiktok-probe-over-algorithmic-rabbit-holes
4. Politico — дербестендірілмеген ленталарды таңдау туралы деректер:
https://www.politico.eu/
Ескертпе: жариялау алдында Politico-ның нақты жарияланымының тікелей сілтемесін қою қажет.

Қытай
5. CAC — Internet Information Service Algorithmic Recommendation Management Provisions, 2022:
https://www.cac.gov.cn/2022-01/04/c_1642894606364259.htm
6. CAC — Interim Measures for the Administration of AI-based Anthropomorphic Interactive Services, 2026 жылғы 10 сәуір:
https://www.cac.gov.cn/2026-04/10/c_1777558395078289.htm

АҚШ
7. Reuters — судья Кэролин Кулдың Meta мен Google ісі бойынша шешімі, 2026 жылғы 10 маусым:
https://www.reuters.com/world/google-meta-denied-new-trial-youth-social-media-addiction-case-sources-say-2026-06-10/
8. Reuters — Snap-тің екі талапкермен келісімі, 2026 жылғы 2 қараша:
https://www.reuters.com/business/snap-settles-with-two-teens-during-trial-testing-claims-social-media-caused-2026-11-02/
9. California Courts Newsroom — Meta settles 2nd social media trial, 2026 жылғы 30 қазан:
https://newsroom.courts.ca.gov/news/meta-settles-2nd-social-media-trial

Қазақстан
10. Қазақстан Республикасының «Жасанды интеллект туралы» заңы, № 230-VIII, 2025 жылғы 17 қараша:
https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2500000230
11. Қазақстан Республикасының Цифрлық кодексі, № 255-VIII:
https://old.adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000255
12. Осы заңның 9-бабы:
https://adilet.kz/ru/laws/doc-217048/st-9/

Редакторлық ескертпе: Politico-ның тікелей URL және TikTok-тан 79 млн саны бар алғашқы мәлімдеме жеке соңғы тексеруді қажет етеді.