Интернет мұхит түбінде жатыр — әлем оны қорғауды енді ғана үйреніп жатыр

Планетадағы ең күтпеген орын — мұхит түбі. Бірнеше шақырым тереңдікте құрлықтар арасындағы интернет-трафиктің дерлік барлығы өтетін кабельдер жатыр.

Су асты кабельдерінің жалпы ұзындығы 1,3 млн шақырымнан асады. CSIS және НАТО зерттеушілерінің деректері бойынша, халықаралық интернет-трафиктің 95%-дан астамы су астымен беріледі. Carnegie Endowment бағалауы бойынша, кабельдік байланысқа тәуелді қаржы операцияларының көлемі күніне шамамен $10 трлн құрайды.

Осы жүйенің қауіпсіздігі ондаған жыл бойы жеке стратегиялық міндет ретінде қарастырылмады. Бау шлангісіндей жуандықтағы кабель зәкірден немесе балық аулау тралынан зақымдалуы мүмкін — мұндай жағдайлар жүйелі түрде болып тұрады. Тереңдікте әдейі жасалған зақымды анықтау қиын, оны нақты орындаушымен жылдам байланыстыру одан да қиын.

Инфрақұрылымды қорғау тәсілдері қалай өзгеріп жатыр

Балтық теңізінде кабельдер мен құбырлардың қатарынан зақымдануы 2025 жылғы қаңтарда НАТО-ны Baltic Sentry операциясын бастауға алып келді — теңізді кемелер, ұшақтар және ұшқышсыз жүйелер патрульдейді.

2026 жылғы көктемде Reuters агенттігінің үш елдің барлау көздеріне сілтеме жасаған деректері бойынша, британдық, норвегиялық және америкалық күштер Шпицберген маңында Ресейдің операциясын анықтады: ГУГИ бөлімшесі су асты кабельдерін іздер қалдырмай істен шығару технологиясын сынау үшін терең суда жұмыс істейтін аппараттар пайдаланды. Ресей кемелері жаттығуды аяқтамай, одақтастардың араласуынан кейін аймақтан кетті.

2026 жылғы ақпанда НАТО Arctic Sentry операциясының басталғанын жариялады — бұл Арктика мен солтүстік аймақтардағы қатысу мен маңызды инфрақұрылымды қорғауды кеңейтуге бағытталған.

2026 жылғы жазда Ұлыбритания, АҚШ және Австралия AUKUS шеңберінде теңіз түбін қорғау бойынша Lanternfish бірлескен жаттығуын өткізді — су асты роботтары мен автономды жүйелер қолданылды.

2026 жылғы күздегі сынақтар көрсетерлік нәтиже берді. Slocum G3 маркалы бес британдық су асты глайдер-аппараты Ұлыбритания жағалауында экипажсыз 64 күн болды және жиналған деректермен қайтып оралды. Royal Navy мәлімдеуінше, бұл флот тарихындағы ұшқышсыз аппараттардың ең ұзақ орналастырылуы.

Жаңа сала туындап жатыр

Үкіметтер бақылауды күшейтіп жатқан кезде, қорғаныс компаниялары жаңа нарықтың пайда болғанын тез аңғарды.

Германияның Euroatlas компаниясы еуропалық қорғаныс министрліктерімен жалпы құны 100 млн еуродан асатын екі келісімшартқа қол қойды. Келісімшарттар Greyshark автономды су асты аппараттарын жеткізуге қатысты.

Аппаратта 17 датчик орнатылған: ол кедергілерді өз бетінше айналып өтеді, миналарға ұқсас нысандарды анықтайды және су асты инфрақұрылымының жай-күйін бақылайды. Қазіргі модель 5,5 тәулікке дейін жұмыс істейді. Ал Euroatlas сутекті отын элементтері бар Foxtrot нұсқасын әзірлеп жатыр — ол су астында 16 аптаға дейін бола алады.

Мұндай ұзақ деректер ағынын адам нақты уақытта талдай алмайды, сондықтан жасанды интеллект (ЖИ) бірінші орынға шығады: алгоритмдер рельефтің өзгерістерін, әдеттен тыс нысандарды, араласу іздерін — қалыпты жағдайдан ауытқыған барлық нәрсені іздейді.

Италияның Fincantieri компаниясы Leonardo концернімен бірлесіп, DEEP бағдарламасын дамытып жатыр. Бағдарлама су асты дрондарының топтарын қауіп-қатерді анықтау мен инфрақұрылымды қорғауда қолдануды көздейді.

Мұндай жүйелерде негізгі назар әзірге қауіпті анықтауға аударылған: мәселені зақымдалған кабель ірі экономикалық немесе саяси дағдарысқа айналмай тұрып көру маңызды.

Су астында неге бәрі осынша күрделі

Су асты дроны — суға жай түсірілген квадрокоптер емес.

Су астында әдеттегі радиобайланыс дерлік істемейді, GPS қолжетімсіз. Аппарат өз орналасқан жерін өз бетінше анықтауы, маршрут құруы, кедергілерді айналып өтуі және өз датчиктерінің деректерін түсіндіруі керек.

Жағамен ол тек шектеулі режимде байланысады — мысалы, су бетіне көтерілгеннен кейін немесе баяу акустикалық арна арқылы.

Сол себепті су астында автономдылық, энергия тиімділігі және аппараттың өз бетінше шешім қабылдау қабілеті ерекше бағаланады.

Мұның бізге қандай қатысы бар

Қазақстан үшін де бұл дерексіз тақырып емес.

Халықаралық интернет-трафик, қаржылық деректер және цифрлық сервистер су асты кабельдерінің және жердегі байланыс тораптарының жаһандық жүйесіне тәуелді. Демек, цифрлық қауіпсіздік енді тек деректер орталықтарымен, серверлермен және кибершабуылдармен ғана емес, пайдаланушыдан мың шақырым қашықтықтағы физикалық нысандармен де байланысты болып келеді.

Бүгін теңіз түбін қорғау үшін жасалып жатқан технологиялар ертең әлдеқайда кең қолданылады: құбыржолдарды тексеруде, теңіздерді мониторингтеуде, ағып кетулерді анықтауда, экологиялық бақылауда және іздеу-құтқару операцияларында.

Біз жаңа инфрақұрылым класының — мұхит түбінде не болып жатқанын үздіксіз бақылайтын су асты автономды жүйелерінің пайда болғанын көріп отырмыз.

Подготовлено RD media