Компьютерлер, интернет және цифрлық экономика: ақпарат қалай өндіргіш күшке айналды?

RD analytics дайындады

Алдыңғы технологиялық дәуір өнеркәсіпке стандартталған тауарларды жаппай өндіруді үйретті. Конвейер, өзара алмастырылатын бөлшектер және еңбек операцияларын бөлу өндіріс көлемін ұлғайтып, өнімнің өзіндік құнын төмендетуге мүмкіндік берді.

№ 4 шығарылымда автомобиль, мұнай және конвейердің жаппай өндіріс дәуірін қалай қалыптастырғанын қарастырдық. Енді келесі кезеңге назар аударайық: компьютерлер, бағдарламалық қамтамасыз ету және желілер ақпаратты кәсіпорындар мен тұтас нарықтар ауқымында өңдеуге болатын ресурсқа қалай айналдырды?

Бұл — «Технологиялық толқындар: будан ЖИ-ге дейін» сериясының бесінші шығарылымы. Серияның алғашқы мақаласы: «Кондратьевтің алтыншы технологиялық толқыны».

Микропроцессордан дербес компьютерге дейін

1971 жылғы 15 қарашада Intel компаниясы құрамында шамамен 2 300 транзисторы бар 4004 микропроцессорын таныстырды. Оның әзірленуі жапониялық Busicom компаниясының электрондық калькуляторға арналған есептеу шешімін іздеуінен басталған еді. Алайда бағдарламаланатын процессордың мүмкіндігі бір құрылғымен шектелмеді: ол тиісті бағдарламаға қарай әртүрлі міндеттерді орындай алды.

Бұл әмбебап есептеулерге бастайтын маңызды қадам болды. Бұрын арнайы электрондық схемаларды қажет ететін функцияларды біртіндеп бағдарламаланатын құрылғылар арқылы жүзеге асыру мүмкіндігі пайда болды.

Келесі кезең — дербес компьютердің жұмыс құралына айналуы. 1981 жылғы 12 тамызда IBM компаниясы IBM PC компьютерін таныстырды. Базалық конфигурациясының бағасы 1 565 доллар болды, ал жедел жады 16 КБ құрады. IBM жариялаған техникалық құжаттама мен үйлесімді құрылғылар жасау мүмкіндігі компьютердің айналасында бағдарламалық қамтамасыз ету мен жабдықтардың кең экожүйесінің қалыптасуына ықпал етті.

Компьютерлердің таралуына аппараттық құралдармен қатар нақты міндеттерді шешетін бағдарламалар да әсер етті.

1979 жылы электрондық кестелермен жұмыс істеуге арналған коммерциялық бағдарламалардың алғашқы табыстыларының бірі — VisiCalc пайда болды. Пайдаланушы бастапқы мәнді өзгерткенде, бағдарлама оған тәуелді формулаларды автоматты түрде қайта есептейтін. Бұл қаржылық модельдеу, бюджетті жоспарлау және түрлі сценарийлерді салыстыру жұмысын жеңілдетті.

Осылайша компьютер есептеу құрылғысынан ақпаратпен жұмыс істеудің әмбебап құралына айнала бастады.

Есептеу құны неге төмендеді?

Компьютерлердің кең таралуына есептеу мүмкіндіктерінің құнының жылдам төмендеуі ықпал етті.

АҚШ-тың Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросында (NBER) 1987 жылы жарияланған зерттеуде экономист Роберт Гордон есептеу техникасы бағасының өзгерісін оның техникалық сипаттамаларын ескере отырып бағалады. Оның есебі бойынша, компьютерлердің сапа өзгерісіне түзетілген баға индексі 1951–1984 жылдары жылына орта есеппен 19,8%-ға төмендеген. Ал дербес компьютерлер процессорлары үшін 1982–1986 жылдардағы төмендеу жылына шамамен 20–25% болған.

Бұл әрбір компьютердің дүкендегі бағасы жыл сайын осындай мөлшерде арзандады дегенді білдірмейді. Зерттеу техника мүмкіндіктерінің өзгерісін де ескерді: салыстырмалы шығынмен сатып алушылар барған сайын жоғары есептеу қуатына қол жеткізді.

Есептеу мүмкіндіктерінің арзандауы компьютерді экономикалық тұрғыдан тиімді қолдануға болатын міндеттер ауқымын кеңейтті. Автоматтандыру күрделі инженерлік есептермен ғана шектелмей, бухгалтерлік есепке, қоймадағы қорларды бақылауға, құжаттарды өңдеуге және күнделікті жоспарлауға тарады.

Дереккөз: NBER — The Postwar Evolution of Computer Prices.

Жекелеген операцияларды автоматтандырудан кәсіпорынды басқаруға дейін

Алғашқы кезеңде компаниялар жалақы есептеу, бухгалтерлік есеп, есептілік дайындау және қорларды бақылау сияқты жеке функцияларды компьютерлендірді. Кейін осы операцияларды өзара байланыстыру қажеттілігі туындады.

Материалдарға қажеттілікті жоспарлау жүйелері өндіріс үшін қандай бөлшектер керек екенін және оларды қай уақытта тапсырыс беру қажет екенін есептеуге мүмкіндік берді. Кейін бұл жүйелер өндірістік ресурстарды жоспарлауға дейін кеңейіп, 1990-жылдары әртүрлі бөлімдердің деректері мен үдерістерін біріктіруге арналған ERP жүйелері тарала бастады.

Сатып алу, өндіріс, қойма, сату және қаржы туралы ақпаратты ортақ жүйеде пайдалану мүмкін болды. Бұрын әртүрлі құжаттар мен кестелерде сақталған мәліметтер бір-бірімен байланыстырылды.

Бұл кәсіпорынды басқару тәсілін өзгертті. Басшылық ұйымның әртүрлі бөлімдеріндегі деректерді салыстырып, жағдайды тұтас бағалауға мүмкіндік алды.

Алайда бағдарламалық қамтамасыз етуді орнату тиімділіктің автоматты түрде артуына кепілдік бермеді. Егер компания бұрынғы жұмыс тәртібін өзгертпей, оны жаңа жүйеге көшірсе, ескі мәселелердің едәуір бөлігі сақталатын. Нәтиже технологиялардың жұмыс үдерістеріндегі өзгерістермен, қызметкерлердің біліктілігімен және басқару тәжірибесімен қаншалықты үйлескеніне байланысты болды.

Интернет: компьютерлер арасындағы байланыстан жаһандық инфрақұрылымға дейін

Жеке жұмыс орындарын компьютерлендіру цифрлық экономиканың барлық мүмкіндігін аша алмады. Ол үшін есептеу жүйелерін желілер арқылы байланыстыру қажет болды.

Интернет сайттарға жаппай қолжетімділік пайда болғанға дейін-ақ дами бастаған. 1983 жылы ARPANET желісі TCP/IP протоколдарына көшті. Бұл әртүрлі желілердің ортақ ережелер бойынша өзара байланысуына мүмкіндік берген маңызды кезең болды.

1989 жылы Тим Бернерс-Ли Еуропалық ядролық зерттеулер ұйымында (CERN) World Wide Web жобасын ұсынды. Оның бастапқы мақсаты ғалымдар мен зерттеу ұйымдары арасында ақпарат алмасуды жеңілдету еді.

1993 жылғы 30 сәуірде CERN Web бағдарламалық қамтамасыз етуін лицензиялық төлемсіз пайдалануға қолжетімді етті. Бұл әзірлеушілерге өз браузерлері мен серверлерін жасауға мүмкіндік берді. 1993 жылдың соңында 500-ден астам веб-сервер белгілі болса, 1994 жылдың соңына қарай олардың саны шамамен 10 мыңға жетті. Олардың 2 мыңға жуығы коммерциялық серверлер болды. CERN келтірген тарихи бағалау бойынша, сол кезеңде Web пайдаланушыларының саны шамамен 10 миллионға жеткен.

Бұл жерде екі ұғымды ажырату маңызды. Интернет — өзара байланысқан желілердің инфрақұрылымы. World Wide Web — Интернет арқылы қолжетімді өзара байланысқан ақпараттық ресурстар жүйесі.

Интернет Web пайда болғанға дейін де жұмыс істеген. Алайда ыңғайлы браузерлердің пайда болуы мен технологияның ашық таралуы желідегі ақпаратпен жұмыс істеуді жеңілдетті. 1990-жылдары коммерциялық интернет-провайдерлердің рөлі күшейіп, желі ғылыми ортадан шығып, бизнес пен күнделікті коммуникацияның инфрақұрылымына айнала бастады.

Дереккөздер: Internet Society — A Brief History of the Internet; CERN — A Short History of the Web.

Ақпараттық технологиялар еңбек өнімділігіне қалай әсер етті?

Компьютерлендірудің экономикалық әсері жекелеген операциялардың құнын төмендетумен шектелмеді. Ақпараттық технологиялар өндірісті ұйымдастыру, еңбек ету және компаниялардың өзара әрекеттесу тәсілдерін де өзгертті.

АҚШ экономикасының 1990-жылдардағы тәжірибесі осы тұрғыдан маңызды. 2000 жылы Journal of Economic Perspectives журналында жарияланған зерттеуде экономистер Стивен Олайнер мен Дэниел Сихел ақпараттық технологиялардың еңбек өнімділігінің өсуіне қосқан үлесін бағалады.

Авторлардың есебі бойынша, ақпараттық технологияларды пайдалану мен компьютер өндірісінің тиімділігін арттыру 1990-жылдардың бірінші жартысынан екінші жартысына ауысқан кезде АҚШ-та еңбек өнімділігінің өсу қарқынының жеделдеуінің шамамен үштен екісін түсіндірген. Бұл кезеңдегі жеделдеу шамамен бір пайыздық тармақты құрады.

Бұл баға АҚШ экономикасы мен нақты кезеңге қатысты. Оны кез келген елде немесе салада компьютер енгізу осындай нәтиже береді деп түсіндіруге болмайды.

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) Еуропа елдеріндегі кәсіпорындар деректеріне негізделген кейінгі зерттеуі де цифрлық технологияларды қолдану мен компаниялардың өнімділігі арасында байланыс бар екенін көрсетті. Дегенмен әсері өнімділігі жоғары кәсіпорындарда күштірек байқалған, ал білікті мамандар жетіспейтін ұйымдарда әлсіздеу болған. Зерттеушілер цифрлық технологиялардың нәтижесі қызметкерлердің дағдыларына, жұмыс үдерістерін ұйымдастыруға және басқа да материалдық емес активтерге байланысты екенін атап өтті.

Бұл қорытындылар цифрландыру үшін жабдық пен бағдарламалық қамтамасыз етуге инвестиция салу жеткіліксіз екенін көрсетеді. Кәсіпорындарға сапалы деректер, тиімді жұмыс үдерістері, білікті қызметкерлер және басқарушылық құзыреттер қажет.

Сондықтан технологияны енгізу мен экономикалық нәтиже алу арасында едәуір уақыт өтуі мүмкін. Ал алынған нәтиже компаниялар арасында біркелкі бөлінбейді.

Дереккөздер: Federal Reserve — The Resurgence of Growth in the Late 1990s; OECD — Digitalisation and Productivity: Firm-Level Empirical Evidence from EU Countries.

Цифрлық экономика қалай қалыптасты?

Компьютерлер, бағдарламалық қамтамасыз ету және Интернет экономиканы ұйымдастыру тәсілдерін біртіндеп өзгертті.

Компьютерлер ақпаратты өңдеуді қолжетімді етті. Бағдарламалар есептеулер мен жұмыс үдерістерін формализациялауға мүмкіндік берді. Корпоративтік жүйелер әртүрлі бөлімдердің деректерін байланыстырды. Интернет ұйымдар мен пайдаланушылар арасында ақпарат алмасу ауқымын кеңейтті.

2000-жылдары мобильді құрылғылардың жаппай таралуы есептеу мүмкіндіктерін кеңседен тыс кеңістікке шығарды. Желілік байланыс бар жерде цифрлық сервистерді пайдалану мүмкіндігі пайда болды. Бұл олардың аудиториясын кеңейтіп, деректерді сақтау мен өңдеу инфрақұрылымына деген сұранысты арттырды.

Нәтижесінде ақпарат өндіріс пен басқарудың маңызды ресурсына айналды. Оны сақтауға, көшіруге, өңдеуге және алыс қашықтыққа жіберуге мүмкіндік туды. Көптеген жағдайда бұл ақпараттық операциялардың шығынын азайтып, деректер алмасуды жеделдетті.

Цифрлық экономика есептеу техникасының, бағдарламалық қамтамасыз етудің, ортақ стандарттардың, желілердің және ұйымдық өзгерістердің өзара ықпалы нәтижесінде қалыптасты.

Материалдық стандарттаудан ақпараттық стандарттауға дейін

Жаппай өндіріс материалдық әлемді стандарттауды үйренді. Кәсіпорындар өзара алмастырылатын бөлшектер шығаруды, операцияларды қайталауды және тауарларды тұрақты сипаттамалармен көп көлемде өндіруді меңгерді.

Компьютерлік революция осы қағиданы ақпарат саласына таратты. Деректер стандартталған форматтарға көшті, бағдарламалар формализацияланған ережелер бойынша жұмыс істеді, ал желілер ақпарат алмасудың ортақ протоколдарын пайдаланды.

Ақпарат цифрлық форматқа көшкен кезде оны өңдеуді автоматтандыру мүмкіндігі де кеңейді. Кейін осы инфрақұрылым бұлтты есептеулердің, үлкен деректер технологияларының және жасанды интеллектінің дамуына негіз болды.

Компьютерлік революцияның басты нәтижесі — ақпарат кәсіпорындар мен тұтас нарықтар ауқымында жүйелі түрде өңдеуге болатын ресурсқа айналды.

Дәл осы өзгеріс жаппай өндіріс дәуірін қазіргі цифрлық экономикамен байланыстырады және келесі технологиялық толқын — жасанды интеллектінің дамуына жол ашады.

---

Серия аясында

• № 0 шығарылым. Кондратьевтің алтыншы технологиялық толқыны

• № 4 шығарылым. «Автомобиль, мұнай және конвейер: жаппай өндіріс дәуірі қалай қалыптасты»

• Келесі № 6 шығарылым. «Жасанды интеллект және жаңа технологиялық толқын»

Пайдаланылған дереккөздер:

1. Intel — The Intel 4004 — https://www.intel.com/content/www/us/en/history/virtual-vault/articles/the-intel-4004.html

2. IBM — The IBM Personal Computer — https://www.ibm.com/history/personal-computer

3. NBER — The Postwar Evolution of Computer Prices — https://www.nber.org/papers/w2227

4. Internet Society — A Brief History of the Internet — https://www.internetsociety.org/internet/history-internet/brief-history-internet/

5. CERN — A Short History of the Web — https://home.cern/science/computing/the-birth-of-the-web/short-history-web/

6. Federal Reserve — The Resurgence of Growth in the Late 1990s — https://www.federalreserve.gov/econres/feds/the-resurgence-of-growth-in-the-late-1990s-is-information-technology-the-story.htm

7. OECD — Digitalisation and Productivity: Firm-Level Empirical Evidence — https://www.oecd.org/en/publications/digitalisation-and-productivity-in-search-of-the-holy-grail-firm-level-empirical-evidence-from-eu-countries_5080f4b6-en.html