Бастауынан бүгінгі күнге дейін: мектепті қалаған математиктер

RD media дайындаған · «Математикалық код» арнайы жобасы · 4/5 бөлім

Алдыңғы жазбаларға қалдырған пікірлеріңіз біз үшін ең жақсы дәлел болды: REAL DIGITAL оқырмандары қазақстандық математика тарихын біледі. Сіздер бізге жеке әңгімеге лайық есімдерді еске салдыңыздар.

Бүгін — негізін салушылардың дәстүрін жалғастырып, қазақстандық математиканы әлемдік деңгейге шығарғандар туралы.

📐 Асқар Жұмаділдаев: репрессиядан әлемдік мойындауға

2026 жылғы 25 ақпанда академик Асқар Серкұлұлы Жұмаділдаевқа 70 жас толды. Оның мерейтойы — репрессия қасіретін, дәстүр күшін және қазақстандық ғылымның салтанатын біріктіретін тарихты айтуға себеп.

Қасірет арқылы өткен жол. 1956 жылғы 25 ақпанда Қызылорда облысы Шиелі станциясында дүниеге келді. Ұжымдастыру кезінде оның арғы атасы репрессияға ұшырап, отбасы Өзбекстанға қашқан. Асқар — елге оралғаннан кейін туған және тірі қалған алғашқы немере.

Ғылыми серпіліс. 1972 — Алматыда РФММ-ды бітірді. 1977 — ММУ мехматын бітірді. 1981 — ф.-м.ғ.к. (Стеклов атындағы Математика институты). 1988 — ф.-м.ғ.д. Ғылыми жетекшісі — Алексей Кострикин. 2004 — ҚР ҰҒА академигі. 2023 — ҚР ҰҒА вице-президенті.

Халықаралық мойындау:

✅ 1995–1996 — Александр фон Гумбольдт қорының стипендиясы (Германия)

✅ 2012 — Халықаралық Әл-Хорезми сыйлығы (Иран)

✅ 2024 — Қазақстанның Еңбек Ері

70 жылдығына құттықтау жолдағандар: Ефим Зельманов (Филдс сыйлығының лауреаты), 8 ұлттық ғылым академиясы, әлемнің жетекші университеттері (Оксфорд, Кембридж, Филдс, Ньютон, Макс Планк институттары).

Мемлекеттік мойындау. 2026 жылғы 25 ақпанда ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Жұмаділдаевты мерейтойымен жеке құттықтады: «Халыққа халықаралық деңгейдегі көрнекті ғалым ретінде танымал… Сіз отандық ғылымға зор үлес қосып, оны әлемдік стратегиялық жетістіктер арнасына бағыттадыңыз». Математика Президент назарына ілінгенде — бұл жеке адамды емес, бүкіл ғылыми мектепті мойындау.

Бағыты: ассоциативті емес алгебралар, Ли алгебраларының когомологиялары — 20–30 жылдан кейін деректерді кванттық компьютерлерден қорғаудың негізіне айналуы мүмкін математикалық аппарат. 220-дан астам ғылыми еңбек, 4 монография. Жетекшілігімен: 3 ғылым докторы, 16 ғылым кандидаты, 5 PhD. Қазір — SDU профессоры, ҚР ҰҒА вице-президенті.

🔬 Тынысбек Кальменов: дифференциалдық операторлар теориясы

Егер Жұмаділдаев — уақыттан ондаған жыл озған таза алгебра болса, Кальменов — бүгіннің өзінде физикалық процестерді түсіндіретін іргелі теория.

ҚР ҰҒА академигі, ф.-м.ғ.д., профессор. 1946 жылғы 5 мамырда Оңтүстік Қазақстан облысы Көксаек ауылында туған. НМУ-ды бітірді (1969), докторлық диссертацияны ММУ-да қорғады (1983).

Мансабы. 1985–1991 — ҚазМУ математика факультетінің деканы. 1989 — Қазақстандағы алғашқы функционалдық талдау және ықтималдықтар теориясы кафедрасын ашты. 1991–1997 — Қазақ химия-технология институтының ректоры. 2004 жылдан — Математика және математикалық модельдеу институтының бас директоры.

Мектебі. 11 ғылым докторын және 50-ден астам ғылым кандидатын даярлады. Әлемдік деңгейде мойындалған ғылыми мектеп құрды. АҚШ, Еуропа, Азияда пленарлық баяндамалар жасады.

Марапаттары. 1996 — ҚР ғылым мен техникасының еңбек сіңірген қайраткері. 2008 — «Құрмет» ордені. 2013 — ҚР Мемлекеттік сыйлығы.

Мамандануы: шеттік есептер — толқындардың, жылудың, сұйықтықтардың нысан шекараларындағы қозғалысының математикасы.

💻 Махмұд Садыбеков: шеттік есептерден институт басшылығына

Кальменовтың теориясынан — оны қолдануға: Садыбеков математиканы нақты инженерлік есептерді шешу құралына айналдырды.

ҚР ҰҒА корреспондент-мүшесі, ф.-м.ғ.д., профессор. 1963 жылы Алматыда туған. ҚазМУ-ды үздік бітірді (1985). Кандидаттық (1989), докторлық (1993) қорғады. 2012 — ҚР ҰҒА корреспондент-мүшесі.

Мансабы. 1995–1996 — ОҚМУ проректоры. 2004–2018 — Математика және математикалық модельдеу институтының бас ғылыми қызметкері. 2019 жылдан — Математика және математикалық модельдеу институтының бас директоры.

Марапаты. 2020 — Әл-Фараби атындағы ҚР Мемлекеттік сыйлығы.

Мамандануы: математикалық физиканың кері есептері — нәтиже бойынша себепті қалпына келтіру.

📊 Рысқұл Ойнаров: Аралдан шыққан қолданбалы талдау

ҚР ҰҒА корреспондент-мүшесі, ф.-м.ғ.д., профессор. 1947 жылғы 26 ақпанда Қазалы ауданы Күл-Арық ауылында туған. Рысқұл Ойнаров жақында 79 жасқа толды (2026 жылғы 26 ақпан) — бір жылдан соң мерейтой.

Әскерден кейін Арал қаласындағы №64 мектепте мұғалім болды. 1979 — Қазақ КСР ҒА Математика және механика институтының «Қолданбалы талдау» зертханасына ауысты. 20 жылдан астам (1979–1999) аға инженерден зертхана меңгерушісіне дейінгі жолдан өтті. 1997–1999 — ОҚМУ жоғары математика кафедрасының меңгерушісі. 2000 жылдан — Астанадағы Гумилев атындағы ЕҰУ-да, іргелі математика кафедрасының профессоры. Халықаралық журналдарда 100-ден астам ғылыми еңбек.

Марапаттары: «ҚР ғылымын дамытудағы еңбегі үшін», ҚР Президентінің Алғыс хаты, «Құрмет» ордені.

🚀 Мақсат Қалимолдаев: теориядан технологияға

ҚР ҰҒА академигі, ф.-м.ғ.д., профессор. 1957 жылғы 18 маусымда Текес ауылында туған. ҚазМУ (қолданбалы математика, 1980). Докторлық (2000). 2008 жылдан — Ақпараттық және есептеу технологиялары институтының бас директоры. 2017 — ҚР ҰҒА академигі.

Үлесі. Іргелі математиканы қолданбалы IT-ге айналдырды. Модулярлық арифметика негізіндегі ұлттық шифрлау алгоритмі бойынша бағдарламалардың ғылыми жетекшісі. 220-дан астам еңбек, 4 монография. 20-дан астам ғылым кандидаты мен докторын даярлады.

Біздің көзқарас

Бес буын, бес бағыт, бір дәстүр. Жұмаділдаевтың репрессиясынан Кальменовтың халықаралық конференцияларына дейін. Ойнаровтың Арал мұғалімінен Садыбековтың бас директорына дейін. Іргелі алгебрадан Қалимолдаевтың ұлттық шифрлау алгоритміне дейін. Қазақстандық математика — әлемдік деңгейде жұмыс істейтін тірі мектеп.

Келесі жазба: заманауи зерттеушілер туралы айтамыз — Айбат Ешкеев, Қабылда Жетпісов, Виктор Вербовский, Бектұр Байжанов, Ержан Байсалов, Төленді Мұстафин — бүгінде жұмыс істеп, қазақстандық математика мектебінің дәстүрін жалғастырып жатқандар.

Ал сіз бұл тізімге кімді қосар едіңіз? Пікірлерге жазыңыз! 👇

Дереккөздер: Wikipedia (Жұмаділдаев), SDU (Жұмаділдаев), Wikipedia (Кальменов, Садыбеков, Ойнаров, Қалимолдаев)

📌 Disclaimer: ақпарат ашық дереккөздерден жиналды. Нақтылау болса — түзету енгізуге дайынбыз.

#Математика #Ғылым #Қазақстан #ҚазМУ #НМУ #ҚРҰҒА #HardSkills

«Математикалық код» арнайы жобасы — барлық бөлімдер

1. Неге Hard Skills — стратегиялық инвестиция

2. Атланттар мен әдіскерлер: математика мектебіміз неге сүйенеді

3. Биліктің математикалық коды: теңдеулерден басқаруға

4. Бастауынан бүгінгі күнге дейін: мектепті қалаған математиктер — оқып отырсыз

5. Модельдер теориясынан қаржы тұрақтылығына дейін (серия финалы)