Атланттар мен әдіскерлер: математика мектебіміз неге сүйенеді

RD media дайындаған · «Математикалық код» арнайы жобасы · 2/5 бөлім

Математикалық код туралы жазбаға қалдырған пікірлеріңіз біз үшін ең жақсы көрсеткіш болды: REAL DIGITAL аудиториясы іргелі білімді терең бағалайды. Нақты есімдерді атап өткендеріңіздің арқасында біз ғылым тарихымыздың толығырақ ашылуды қажет ететінін түсіндік.

Серияны жалғастырамыз деп уәде берген едік — бүгін бірнеше буын кәсіпқойлар өсіп шыққан іргетасқа үлес қосқан төрт тұлға туралы айтамыз.

⚫️ Ыбадолла Ақбергенов (1907–1938)

Жолы:

📌 Сарысу ауданында дүниеге келген

📌 1934 — Ленинград университетінің аспирантурасы

📌 1935 — Қазақстанның физика-математика ғылымдарының алғашқы кандидаты

📌 1936 — 29 жасында ҚазМУ математикалық талдау кафедрасының меңгерушісі

Ғылыми маңызы:

✅ Фредгольмнің интегралдық теңдеулерін жуықтап шешу мәселесімен айналысты — бұл сол кездегі әлемдік есептеу математикасы үшін өзекті тақырып еді

✅ Ұйымдастырушы: ҚазМУ студенттеріне дәріс оқу үшін Мәскеу мен Ленинградтан жетекші профессорларды шақырды

📅 1938 жылғы 14 наурыз — НКВД тұтқындады

📅 1938 жылғы 11 қараша — атылды (небәрі 31 жаста еді)

📅 1957 — қайтыс болғаннан кейін ақталды

Ақбергенов дәлелдеді: қазақ зиялы қауымы әлемдік ғылымға 1930 жылдары-ақ кірігіп үлгерген. Оның мысалы — мектебіміздің қасіретті, әрі қуатты бастауы.

Төлеубай Аманов (1923–1978) — майдангер, РФММ-ды құруға қатысушы

Жолы:

📌 Семей облысы Құрманғожа ауылында туған

📌 1940 — Семейде орта мектепті бітірді

📌 1941 — Қызыл Армияға шақырылды, жаяу әскер училищесінің курсанты

📌 1943 — гвардия қатардағы жауынгері, Украина майданында ауыр жараланып, майданнан босатылды

📌 1950 — РҒА В.А. Стеклов атындағы Математика институтының аспирантурасы (жетекшісі — академик С.М. Никольский)

📌 1967 — докторлық диссертация қорғады

Ғылым мен даму:

✅ Функциялар теориясы мен функционалдық талдау саласындағы ірі мамандардың бірі. Басым аралас туындысы бар кеңістіктердің тұйық теориясын жасады

✅ 1970–1978 — Қазақ КСР ҒА Математика және механика институтының директоры

✅ 1972 — академик О. Жәутіковтың бастамасымен (А. Таймановпен бірге) РФММ-ды құруға қатысты

Аманов — майдангер буынның ғылымды қалай қалпына келтіргенінің үлгісі. 1943 жылы ауыр жараланса да, ол көрнекті ғалым ғана емес, білім беру инфрақұрылымымыздың сәулетшілерінің бірі болды.

📐 Науханбай Әлмұханбетов — аңызға айналған әдіскер

Дәл ол болашақ инженерлер мен стратегтерге математиканы оқыту негіздерін қалады. Әлмұханбетов күрделі абстракцияны реттелген әдістемелік жүйеге айналдырып, білімнің сабақтастығын сақтады.

Маңызды нақтылау: ашық дереккөздерде оның өмірбаяны туралы тексерілген дерек аз. Егер сізде мәлімет болса — пікірлерге жазыңыз.

📊 Мұхтарбай Өтелбаев (1942 ж.т.) — тірі аңыз және кадрларды жүйелі даярлау

Ауқымы:

📊 ҚР ҰҒА академигі, ғылым докторы (ММУ)

📊 Оның жетекшілігімен қорғалған 73 диссертация (65 кандидаттық және 8 докторлық)

📊 Әлемдік қауымдастық мойындаған шамамен 190 ғылыми еңбек

Маңызы:

Бұл — жай ғана жеке жетістік емес, дәстүрді жаңғырту. Оның әрбір шәкірті қазақстандық математиктердің екінші, үшінші толқынын қалыптастырды. Өтелбаев репрессиялар мен соғыстан кейінгі ондаған жылдан соң кадр даярлаудың толыққанды жүйесін қайта құрды.

Әрі қарай не?

Осы шеберлер қалаған іргетас Қазақстанда математиканың аудитория қабырғасынан шығуына жағдай жасады. Бірақ мынаны түсіну маңызды: бұл байланыс тікелей емес. Дәстүр жағдай жасайды, автоматты кепілдік бермейді.

Келесі жазба: теориядан — тәжірибеге. ҚазҰУ, ММУ, НМУ және басқа жоғары оқу орындарынан шыққан, топ-менеджер мен мемлекет қайраткері болған математиктер туралы айтамыз.

Ұмыт болған есімдерді бізге еске салған барлық оқырманға рахмет. Сіздерсіз сурет толық емес.

Дереккөздер: Wikipedia (Ақбергенов), РФММ (Аманов), РФММ (Жәутіков), «Өлмес барак» (Ақбергенов), Wikipedia (Өтелбаев)

#математика #ғылым #Қазақстан #тарих #HardSkills #РФММ