ЭКОНОМИКА, НОБЕЛЬ СЫЙЛЫҒЫ - 2

RD analytics дайындаған

Қауіпті аурудан 600 адамның өміріне қатер төніп тұр деп елестетіңіз. Ғалымдар онымен күресудің екі жолын ұсынады.

Бірінші тәсіл 200 адамның өмірін міндетті түрде сақтап қалады.

Екінші тәсіл бойынша 600 адамның бәрін құтқару ықтималдығы — үштен бір. Ал үштен екі ықтималдықпен ешкім құтқарылмайды.

Сіз қай нұсқаны таңдар едіңіз?

Психологтар Амос Тверски мен Даниэль Канеман жүргізген тәжірибеде қатысушылардың 72%-ы 200 адамның өмірін кепілді түрде сақтап қалатын нұсқаны таңдаған. Тәуекелді нұсқаны 28%-ы таңдаған.

Содан кейін басқа топқа дәл осы мәселе ұсынылды. Тек нұсқалардың тұжырымы өзгертілді.

Бірінші нұсқа: 400 адам қайтыс болады.

Екінші нұсқа: үштен бір ықтималдықпен ешкім қайтыс болмайды, ал үштен екі ықтималдықпен 600 адамның бәрі көз жұмады.

Бұл жолы қатысушылардың 78%-ы тәуекелді нұсқаны таңдаған. Ал кепілді шығынға келісетіндер 22% ғана болған.

Нәтиже өзгерген жоқ. Оны қабылдау тәсілі өзгерді.

Екі жағдайда да математикалық күтілетін нәтиже бірдей: орта есеппен 200 адамның өмірі сақталады. Бірақ нұсқалар құтқарылған адамдар саны арқылы берілгенде, адамдар көбіне кепілді нәтижені таңдайды. Ал назар ықтимал шығынға аударылғанда, тәуекелге баруға бейімділік артады.

2002 жылы Даниэль Канеман белгісіздік жағдайында адамның пайымдауы мен шешім қабылдауын зерттегені және психологиялық зерттеулерді экономика ғылымына енгізуге қосқан үлесі үшін экономика бойынша Нобель мемориалдық сыйлығына ие болды.

Ол Амос Тверскимен бірге перспективалар теориясын әзірледі. Бұл теория адамдардың шешімдері ықтимал нәтижелерге ғана емес, сол нәтижелердің қалай ұсынылғанына да тәуелді екенін түсіндіреді.

Бұл бизнеске қалай әсер етеді?

Компания басшысы болжамды бағалап отыр делік: компания пайдасын 10%-ға арттыруы мүмкін немесе пайдасының 10%-ға төмендеу қаупіне тап болуы мүмкін.

Талқылау тек ықтимал өсімге арналса, назар мүмкіндіктерге аударылады. Ал сол жағдай ықтимал шығын тұрғысынан сипатталса, шешім әлдеқайда сақ қабылдануы мүмкін.

Бұл басшы міндетті түрде қателеседі деген сөз емес. Бірақ мәселенің қалай тұжырымдалғаны толық талдау басталмай тұрып-ақ таңдауға әсер етуі мүмкін.

Сондықтан маңызды шешімдерді талқылағанда екі жағын да қарастырған жөн: компания не ұта алады және нені жоғалтуы мүмкін? Содан кейін алғашқы әсерге емес, ықтималдықтарға, салдарға және балама нұсқаларға сүйеніп салыстыру қажет.

Бизнеске арналған сұрақ: дәл сол болжамды ықтимал пайда тұрғысынан емес, ықтимал шығын тұрғысынан ұсынса, шешіміңіз өзгерер ме еді?

Алдыңғы шығарылым: «Ең ірі тапсырыс әрдайым ең көп пайда әкелмейді»

Дереккөздер:

Амос Тверски мен Даниэль Канеман. The Framing of Decisions and the Psychology of Choice, 1981:
https://doi.org/10.1126/science.7455683

Даниэль Канеманға берілген Нобель сыйлығы, 2002:
https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2002/press-release/

Даниэль Канеманның Нобель дәрісі:
https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/kahnemann-lecture.pdf

Келесі шығарылымда: адамдарға таңдау жасауға тыйым салмай-ақ, олардың әрекетін қалай өзгертуге болады?