Он ел, бір ереже: АСЕАН цифрлық нарықты қалай құрастырып жатыр

Қыркүйектің 19-ында Манилада АСЕАН-ның 58-ші экономика министрлерінің кездесуі өтті. Бұл — халқы шамамен 700 миллион адамды құрайтын Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің бірлестігі.

Кездесудің басты нәтижесі — ASEAN Digital Economy Framework Agreement (DEFA) келісімі бойынша келіссөздердің аяқталуы. Құжатты 2026 жылдың қарашасында өтетін кезекті АСЕАН саммитінде қол қоюға дайындап жатыр.

Тақырыптағы он ел — DEFA бойынша келіссөзге қатысқан елдер. 2025 жылы АСЕАН құрамына Тимор-Лешти қосылды, бірақ ол DEFA келіссөз процесіне қатыспады — келісім ұйымның бұрынғы он мүшесінің жұмысының нәтижесі болып қалады.

DEFA дегеніміз не

DEFA өңірдегі цифрлық сауда үшін ортақ негіз құрайды. Құжат шекара маңы электрондық коммерциясын, цифрлық төлемдерді, төлем жүйелерінің үйлесімділігін, цифрлық сәйкестендіруді, киберқауіпсіздікті, деректердің шекара арқылы қозғалысын, тұтынушыларды қорғауды, шағын және орта компаниялардың цифрлық саудаға қатысуын, жасанды интеллектті (ЖИ) және басқа жаңа технологияларды қамтиды.

DEFA бүкіл өңірге арналған бірыңғай цифрлық платформа құрмайды. Келісім компаниялардың бірнеше елде бір мезгілде жұмыс істей алатын ережелерін белгілейді.

Бизнес үшін бұл әртүрлі талаптардың санын азайту, төлемдерді жеделдету және көрші нарықтарға шығуды жеңілдету мүмкіндігін білдіреді. Мемлекеттер үшін — деректерді сақтау, цифрлық сәйкестендіру, ақпаратқа қолжетімділік және онлайн-платформаларды реттеу мәселелерін келісу қажеттілігін білдіреді.

$3 трлн бағасы қайдан шықты

Қазіргі уақытта АСЕАН-ның цифрлық экономикасы тауарлардың жалпы құны бойынша шамамен $300 млрд деп бағаланады. Манила кездесуінде 2030 жылға қарай $3 трлн бағасы айтылды — бұл ортақ ережелерді енгізу жылдамдығына, инфрақұрылымның дамуына және цифрлық қызметтердің өсуіне байланысты болжам.

АСЕАН секретариаты 2023 жылы жариялаған алдыңғы баға неғұрлым сақтық танытты: цифрлық экономиканың табиғи дамуы жағдайында шамамен $1 трлн, ал DEFA тиімді іске асырылған жағдайда $2 трлн-ға дейін.

$3 трлн көрсеткіші нарықтың әлеуетті ауқымды деңгейін көрсетеді. Ол мұндай көлемнің бұрыннан құрылғанын немесе келісіммен кепілдендірілгенін білдірмейді.

Неге орындау қол қоюдан маңызды

АСЕАН табыс деңгейі, цифрлық инфрақұрылымы және реттеуі әртүрлі елдерді біріктіреді. DEFA-ға қол қойылғаннан кейін де бизнес бірнеше практикалық мәселеге тап болады: жеке деректер туралы ұлттық заңдар әртүрлі болуы мүмкін, төлем жүйелері әзірге тек ішінара үйлесімді, цифрлық сәйкестендіру біркелкі дамымай отыр, деректерді локализациялау талаптары әртүрлі күйінде қалады, шағын бизнеске жаңа стандарттарға көшу үшін уақыт қажет болады.

Қол қойылған келісім техникалық шешімдерге, ұлттық заңдарға және елдер арасындағы цифрлық қызметтерді өзара тануға негіз болады.

Экономикалық негіз

Цифрлық күн тәртібі өңірдің өсіп келе жатқан экономикасына сүйенеді. АСЕАН деректері бойынша, 2024 жыл қорытындысы бойынша: тауар айналымы $4,4 трлн жетті, тікелей шетелдік инвестициялар $245,7 млрд құрады, өңір экономикасы 4,9%-ға өсті, 2026 жылға арналған өсу болжамы 4,5% құрайды.

Осы фонда цифрлық интеграция сауданы, инвестицияларды және өндірістік тізбектерді дамыту құралы ретінде жұмыс істеп келеді.

Қатар министрлер жартылай өткізгіштер бойынша жол картасын, жұмысшылардың цифрлық мобильділігін дамытуды, ғарыш технологияларын және экономикалық қоғамдастықтың 2026–2030 жылдарға арналған жаңа стратегиялық жоспарын алға жылжытып жатыр.

Бұл Орталық Азия үшін нені білдіреді

АСЕАН тәжірибесі Қазақстан мен басқа Орталық Азия елдері үшін маңызды. Көрші мемлекеттер ұқсас мәселелерге тап болып жатыр: әртүрлі ұлттық ережелер жағдайында шекара маңы төлемдерін, деректер алмасуын, цифрлық сәйкестендіруді және электрондық сауданы қалай ұйымдастыру керек.

АСЕАН-ның кезектілігі практикалық көрінеді: алдымен елдер негіздемелік қағидаттарды келіседі, содан кейін техникалық стандарттар мен үйлесімді жүйелерге көшеді. Мұндай тәсіл ЕАЭО мен Орталық Азиядағы цифрлық интеграция үшін пайдалы болуы мүмкін.

Цифрлық нарық практикалық сұрақтан басталады: бір елдің компаниясы басқа елде берілген клиенттің цифрлық сәйкестендіруін тани ала ма, төлемді қабылдап, деректерді шекара арқылы заңды түрде бере ала ма.

Келіссөздер аяқталды. Енді маңызды кезең — енгізу басталады.