Басқарушылардың жаңа буыны: технологиялар билік тіліне айналғанда

2026 жылғы 3 қарашада Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Әсел Жанасованы Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары — Көлік министрі қызметіне тағайындады. Бұл тағайындау инженерлік инфрақұрылымы деректер мен цифрлық жүйелерге барған сайын тәуелді болып келе жатқан стратегиялық салаларды басқару үшін қандай құзыреттер қажет деген мәселені қозғауға негіз болады.

Көлік саласы әлі де инженерлік білімді, құрылыс, логистика және инфрақұрылымды пайдалану ерекшеліктерін терең түсінуді талап етеді. Алайда бүгінгі таңда оның тиімділігі деректерге, бағдарламалық қамтамасыз етуге, болжау алгоритмдеріне және тасымалдау процесіне қатысушылардың үйлесімді жұмысына да тікелей байланысты.

Математикадан жүйелі ойлауға дейін

Әсел Жанасованың білімі оның тағайындалуын технологиялық құзыреттер тұрғысынан қарастыруға мүмкіндік береді. Ол Республикалық физика-математика мектебін үздік бітіріп, кейін Кембридж университетінде Computer Science мамандығы бойынша білім алған.

2019 жылы The Village Kazakhstan басылымына берген сұхбатында Жанасова мектепте математика мен физиканы жақсы көргенін, алайда қолданбалы ғылыммен айналысып, нәтижесін нақты жұмыс істейтін өнім түрінде көргісі келгендіктен компьютерлік ғылымдарды таңдағанын айтқан. Оның сөзінше, Computer Science сызықтық емес ойлауға, түрлі алгоритмдерді қарастыруға және олардың тиімділігін бағалауға үйретеді.

Компьютерлік ғылымдар бағдарламалаумен ғана шектелмейді. Бұл бағыт алгоритмдік және есептеу тұрғысынан ойлау қабілетін дамытады: күрделі міндеттерді талдау, өзара байланыстарды анықтау, түрлі шешімдерді салыстыру және олардың ықтимал салдарын бағалау дағдыларын қалыптастырады. Технологиялар мен деректерге тәуелділігі артып келе жатқан мемлекеттік басқару үшін мұндай қабілеттердің маңызы зор.

Лондондағы ENRC компаниясындағы кезеңнен кейін оның кәсіби жолында Қазақстанның Ұлттық банкі, «Зерде» холдингі, «Астана» халықаралық қаржы орталығы, Сауда және интеграция министрлігі, «Қазпошта» және Президент Әкімшілігі болды. Ол IT және киберқауіпсіздік салаларында жұмыс істеді, қаржылық технологиялар мен цифрлық трансформация бағыттарын дамытты, ірі ұйымдарды басқарды.

Бұл тәжірибе көлік саласындағы жұмыстың табысты болуына өздігінен кепілдік бермейді. Дегенмен жаңа министрдің цифрлық технологиялармен де, ірі ұйымдарды басқарумен де жақсы таныс екенін көрсетеді.

Көлік — цифрлық жүйе

Орта дәліз теміржолдарды, Ақтау және Құрық порттарын, теңіз тасымалын, кеден және шекара қызметтерін, логистикалық операторлар мен халықаралық серіктестерді бір жүйеге біріктіреді.

Порттарды кеңейту мен теміржол салу жұмыстары ақпараттық жүйелер үйлесімді жұмыс істемей, деректер алмасу жолға қойылмай және барлық қатысушының іс-қимылы үйлестірілмейінше, күткен нәтижені толық бере алмайды.

2026 жылғы қыркүйекте Дүниежүзілік банк Транскаспий халықаралық көлік дәлізін дамыту жөніндегі баяндамасын жариялады. Банк бағалауынша, егер елдер инфрақұрылымға салынатын инвестицияларды тасымал мен сауданың тиімділігін арттыратын реформалармен ұштастырса, 2040 жылға қарай дәліз арқылы тасымалданатын жүк көлемі 2023 жылмен салыстырғанда төрт есе артып, жол жүру уақыты үштен екіге қысқаруы мүмкін. Ол үшін дәліздің бірыңғай цифрлық жүйесін құру, көлік және кеден деректерін интеграциялау, операторлардың жұмысын үйлестіру және бүкіл бағыт бойындағы кедергілерді жою қажет.

Бұл тәсіл Қазақстанның ішкі көлік жүйесіне де қатысты. Теміржол саласында — жүктеме көлемін болжау, жылжымалы құрамды басқару және бос тұрып қалу уақытын қысқарту; автомобиль жолдарында — жол жабынының жай-күйін бақылау, құрылыс сапасын қадағалау және жөндеу жұмыстарын жоспарлау; жалпы тасымал жүйесінде — мемлекеттік органдар мен операторлар арасында деректер алмасуды қамтамасыз ету маңызды.

Жасанды интеллект бұл міндеттерді шешуге көмектесе алады. Алайда технологияны енгізудің өзі тиімділіктің артқанын білдірмейді. Нақты нәтиже шығындар мен уақыттың қысқаруынан, өткізу қабілетінің артуынан, қауіпсіздік пен қызмет сапасының жақсаруынан көрінуі тиіс.

Инженерлік тәжірибе және технологиялық құзыреттер

Технологиялық білімді салалық сараптамамен қарама-қарсы қою қате болар еді. Көлік жүйесі инженерлерсіз, теміржол инфрақұрылымы, жол құрылысы, пайдалану, логистика және қауіпсіздік салаларының мамандарынсыз жұмыс істей алмайды. Цифрлық құралдар саланы кәсіби тұрғыдан білудің орнын баспайды. Мұндай білім болмаса, техникалық жағынан дұрыс құрылған алгоритмдердің өзі іс жүзінде пайдасыз ұсыныстар беруі мүмкін.

Халықаралық тәжірибе де осы құзыреттерді ұштастыру қажеттігін көрсетеді. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) Халықаралық көлік форумының 2026 жылғы сәуірде жарияланған Skills Move us Forward: Transport Workforce Skills in the Age of AI баяндамасында жасанды интеллект көлік саласы қызметкерлеріне қойылатын талаптарды өзгертіп жатқаны атап өтіледі. Сонымен қатар инженерлік және операциялық сараптаманың маңызын сақтай отырып, цифрлық дағдыларды дамыту қажеттігі көрсетілген.

Сала басшысы үшін инженерлік, технологиялық және басқарушылық құзыреттерді ұштастырып, бірін-бірі толықтыратын мамандар командасын қалыптастыру маңызды.

Басты өлшем — нәтиже

Әсел Жұбанышқызы Жанасованың тағайындалуын стратегиялық салаларды басқаратын тұлғалардың кәсіби бейінінде технологиялық сауаттылықтың маңызы артып келе жатқанының белгісі ретінде қарастыруға болады.

Үкіметтің жаңа министрді таныстыру кезінде берген мәліметіне сәйкес, 2027 жыл Қазақстанда Ауқымды құрылыс жылы болмақ. Көлік саласындағы басым міндеттердің қатарында республикалық және жергілікті маңызы бар автомобиль жолдарының құрылыс сапасын арттыру, жол бойындағы инфрақұрылымды дамыту және автомобиль өткізу пункттерін реконструкциялауды аяқтау бар.

Жаңа министрдің жұмысы нақты нәтижелер бойынша бағаланады: инфрақұрылымдық жобалар қаншалықты сапалы әрі уақытылы іске асырылады; теміржол, порттар, кеден қызметтері мен тасымалдаушылардың жұмысы қаншалықты үйлесімді болады; жүктерді жеткізу уақыты қысқара ма; көлік дәліздерінің өткізу қабілеті арта ма; жоспарлау, құрылыс және ресурстарды бөлу процестері ашық бола ма; көлік қызметтерінің қауіпсіздігі мен сапасы жақсара ма?

REAL DIGITAL бұған дейін математикалық білімнің басқарушылық ойлауды қалай қалыптастыратынын «Биліктің математикалық коды: теңдеулерден басқаруға дейін» атты материалында қарастырған болатын. Қазіргі тағайындау осы тақырыпты одан әрі жалғастырады: бүгінгі күні математикалық логикаға компьютерлік ғылымдар, алгоритмдер, деректер және технологиялық тұрғыдан күрделі жүйелерді басқара білу қабілеті қосылды.

Жаңа буын басқарушыларының алдындағы басты міндет те осында: технологиялық ойлауды салалық тәжірибемен ұштастырып, оны экономика мен азаматтар үшін нақты әрі өлшенетін нәтижеге айналдыру.

REAL DIGITAL редакциясы Әсел Жұбанышқызы Жанасоваға жаңа әрі жауапты қызметінде табыс тілейді. Оның технология саласындағы тәжірибесі мен басқарушылық құзыреттері Қазақстанның көлік саласының дамуына жаңа серпін береді деп сенеміз.