Технологиялық толқындар: будан бастап ЖИ-ге дейін

RD analytics дайындаған

Серияның алдыңғы шығарылымында компьютерлер мен интернеттің ақпаратты өндірістік күшке қалай айналдырғанын қарастырдық. Цифрлық технологиялар орасан зор деректер көлемін сақтауға, олармен бүкіл әлем бойынша алмасуға және көптеген операцияны автоматтандыруға мүмкіндік берді.

Жасанды интеллект дамудың келесі кезеңін ашып отыр. Қазіргі ЖИ жүйелері заңдылықтарды анықтап, мәтіндер мен кескіндер жасай алады, бағдарламалық код жазады, құжаттарды талдайды және адамның зияткерлік еңбегін қажет ететін міндеттерді шешуге көмектеседі.

Мұның бәрі бу машинасымен, электр энергиясымен және компьютерлермен салыстыруға болатын жаңа технологиялық толқын туралы айтуға жеткілікті ме?

Ақпаратты өңдеуден зияткерлік міндеттерді шешуге дейін

Әрбір ірі технологиялық толқын өндірістің мүмкіндіктерін кеңейтті.

Бу машинасы дәстүрлі қолөнер өндірісінің мүмкіндіктерінен әлдеқайда жоғары ауқымда механикалық энергияны пайдалануға жол ашты. Электр энергиясы кәсіпорындарды қуатпен қамтамасыз ету тәсілін және өндірістік цехтардың құрылымын өзгертті. Компьютерлер мен интернет ақпаратты өңдеуді, байланысты және күрделі жүйелерді басқаруды жеделдетті.

ЖИ цифрлық инфрақұрылыс негізінде дамып келеді, бірақ ақпаратпен жұмыс істеу тәсілдерін кеңейтеді. Ол деректерді салыстырып, шешімдер ұсынуға, болжамдар жасауға және жаңа материалдар әзірлеуге қабілетті. Соның арқасында автоматтандыру нәтижесін алдын ала белгіленген қарапайым нұсқаулар тізбегімен толық сипаттау мүмкін емес міндеттерге де таралуда.

Дегенмен ЖИ мүмкіндіктері барлық жағдайда бірдей емес. Ол талдамалық құжатты дайындауды жеделдете алады, бірақ есептеуде қателесуі, контексті қате түсіндіруі немесе сенімді көрінетін, алайда шындыққа сәйкес келмейтін жауап ұсынуы мүмкін. Технологияның практикалық құндылығы деректердің сапасына, міндеттің сипатына және адамның нәтижені тексере алуына байланысты.

Әмбебап технология ма, әлде цифрлық революцияның жалғасы ма?

Экономика тарихын зерттеушілер әртүрлі салаларда қолданылатын, үнемі жетілдірілетін және жаңа инновациялардың пайда болуына ықпал ететін технологияны әмбебап технология деп атайды.

Экономист Николас Крафтс Artificial Intelligence as a General-Purpose Technology: An Historical Perspective атты мақаласында ЖИ-ді бұрынғы технологиялық өзгерістер аясында қарастырады. Ол өндіріс пен қызмет көрсету салаларындағы өнімділікті арттырумен қатар, ғылыми зерттеулер мен әзірлемелердің өзін де жеделдету мүмкіндігіне назар аударады.

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (OECD) 2025 жылғы зерттеуінде генеративті ЖИ әмбебап технологияның негізгі белгілеріне ие екенін атап өтеді. Оларға кең ауқымда қолданылу әлеуеті, әрі қарай жетілдіру мүмкіндігі және жаңа инновацияларға серпін беру қабілеті жатады.

Алайда тарихпен салыстыруда сақ болған жөн. Алғашқы электр станциялары пайда болғаннан кейін электр энергиясы экономиканы бірден өзгерткен жоқ. Кәсіпорындарға жаңа қозғалтқыштар, жабдықтар және өндірісті ұйымдастыру тәсілдері қажет болды. Компьютерлендірудің де елеулі экономикалық әсері бизнес-процестер қайта құрылғаннан кейін айқын көрінді.

ЖИ-мен де осындай жағдай болуы мүмкін. Модельге қол жеткізудің өзі өнімділіктің өсуіне кепілдік бермейді. Экономикалық нәтиже алу үшін компанияларға ЖИ-ді ақпараттық жүйелерге біріктіру, қызметкерлерді даярлау, жұмыс тәртібін жаңарту және жауапкершілікті бөлу тәсілдерін өзгерту қажет.

Сондықтан ЖИ-дің тарихи маңызы технологияның өзінен тыс жерде қаншалықты ауқымды өзгерістер туғызатынына байланысты болады.

Өнімділік: алғашқы нәтижелер және күтудің шегі

Зерттеулер ЖИ-дің кейбір жұмыс түрлерін жеделдете алатынын көрсетеді.

2023 жылы Science журналында жарияланған зерттеуде ChatGPT-ді белгілі бір жазбаша тапсырмаларды орындау үшін пайдаланған мамандар жұмысты орта есеппен 40%-ға аз уақытта аяқтаған. Ал нәтиженің сапасы 18%-ға артқан. Бұл көрсеткіштер нақты экспериментке қатысты, сондықтан оларды бүкіл экономикаға автоматты түрде телуге болмайды.

Generative AI at Work зерттеуі қызмет көрсету саласындағы 5 179 маманның жұмысын қамтыды. ЖИ көмекшісін пайдалану сағатына шешілген сұраулар саны бойынша орташа өнімділікті шамамен 14%-ға арттырған. Әсері тәжірибесі аз қызметкерлер арасында ең тәжірибелі мамандарға қарағанда едәуір жоғары болған.

Бұл нәтижелер ЖИ бұрын біліктілігі жоғары мамандарға тән болған білім мен жұмыс тәсілдерін кеңінен таратуға көмектесе алатынын көрсетеді. Дегенмен әсері кәсіпке, тапсырмаға және қызметкердің тәжірибесіне қарай өзгереді.

Экономика деңгейіндегі жағдай күрделірек. Жеке операцияға жұмсалатын уақыттың қысқаруы әрдайым өнім көлемінің артуына, шығындардың азаюына немесе пайданың өсуіне әкелмейді. Босаған уақыт басқа міндеттерге жұмсалуы мүмкін, ал жүйені енгізудің өзі қосымша шығындарды талап етеді.

Электр энергиясы мен компьютерлердің тарихы технологиялық мүмкіндік пен оның толық экономикалық әсерінің арасында едәуір уақыт өтуі мүмкін екенін көрсетеді.

ЖИ жаңа технологияларды әзірлеуді жеделдете алады

ЖИ дамуының маңызды бағыттарының бірі ғылыми зерттеулермен байланысты.

ЖИ ғылыми әдебиеттерді талдау, заңдылықтарды іздеу, эксперимент нәтижелерін өңдеу және гипотезалар ұсыну үшін қолданылады. Кейбір салаларда ол зерттеушілерге бұрын көп есептеу ресурстары мен қол еңбегін қажет еткен кезеңдерден жылдамырақ өтуге көмектеседі.

Егер бұл мүмкіндіктер тұрақты түрде дами берсе, ЖИ қолданыстағы салалардың өнімділігіне ғана емес, жаңа технологиялардың пайда болу жылдамдығына да ықпал ете алады.

Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл ерекше маңызды. Бу машинасы механикалық энергияны пайдалану тәсілін өзгертті, электр энергиясы оны өндіру мен таратуға жаңа мүмкіндіктер ашты, ал ақпараттық технологиялар деректермен және біліммен жұмыс істеуді өзгертті. ЖИ жаңа шешімдерді жасау үдерісінің өзіне ықпал етуі мүмкін.

Дегенмен ғылыми жаңалықтардың пайда болуы барлық жерде соншалықты жеделдеді деп, ғылым дамуындағы түбегейлі бетбұрыс туралы айтуға әлі ерте. Нәтижелер салалар бойынша әркелкі, ал табылған шешімді эксперимент арқылы тексеру, өндіріске енгізу және экономикалық тұрғыдан пайдалы өнімге айналдыру қажет.

Жаңа толқынның материалдық негізі бар

ЖИ көбіне бағдарламалық технология ретінде қабылданады. Алайда оның дамуы нақты материалдық инфрақұрылымға тәуелді.

Модельдерді оқыту және жұмыс істету үшін деректерді өңдеу орталықтары қажет. Оларға серверлер, арнайы процессорлар, салқындату жүйелері, деректерді жеткізу желілері және сенімді электрмен жабдықтау керек.

Халықаралық энергетика агенттігінің (IEA) бағалауынша, деректерді өңдеу орталықтары 2024 жылы шамамен 415 ТВт·сағ электр энергиясын тұтынған. Бұл әлемдік электр тұтынудың шамамен 1,5%-ына тең.

IEA-ның 2026 жылғы сәуірде жарияланған жаңартылған талдауына сәйкес, 2025 жылы деректерді өңдеу орталықтарының электр энергиясын тұтынуы 17%-ға өскен. Ал ЖИ-ге бағытталған орталықтарда өсім 50%-ды құраған. Агенттік ЖИ-дің жекелеген міндеттерін орындау кезіндегі энергия тиімділігі тез артып келе жатқанын атап өтеді. Бірақ бейне жасау, күрделі пайымдау және ЖИ агенттері сияқты ресурсты көп қажет ететін қолданбалардың кең таралуы есептеу қуатына деген жалпы сұранысты арттырады.

Инфрақұрылымға түсетін түпкілікті жүктеме тиімділіктің өсуі мен ЖИ қолдану көлемінің ұлғаюы арасындағы арақатынасқа байланысты болады.

Технологияның одан әрі дамуын электр энергиясының қолжетімділігі, желілердің өткізу қабілеті, есептеу инфрақұрылымының құрылысы және жабдықтардың тиімділігі айқындайды.

Адам еңбегі қалай өзгереді?

ЖИ кәсіп ішіндегі міндеттердің құрамын өзгертеді, бірақ әрбір кәсіптің болашағын алдын ала біржақты анықтауға мүмкіндік бермейді.

Кей жағдайда ол жұмыстың жекелеген операцияларын орындайды: бастапқы мәтіндер дайындау, ақпарат іздеу, құжаттарды жіктеу, деректерді талдау немесе стандартты код жазу. Басқа жағдайларда маманға бұрын көбірек уақытты немесе бірнеше қызметкердің қатысуын қажет еткен жұмысты орындауға көмектеседі.

Сонымен бірге біліктілікке қойылатын жаңа талаптар пайда болады. Қызметкерлер ЖИ-ге тапсырманы дұрыс беруді, оның қорытындыларын тексеруді, деректермен жұмыс істеуді және қолданылатын жүйелердің шектеулерін түсінуді меңгеруі керек.

Кейбір кәсіптерде бастапқы тәжірибе жинау тәртібі де өзгереді. Егер қарапайым тапсырмалардың бір бөлігі автоматтандырылса, жас мамандарға дәстүрлі жолмен практикалық дағдыларды игеру қиындауы мүмкін.

Технологиялық толқынның нәтижесі өнімділіктің өсуінен түсетін пайданың қалай бөлінетініне, қандай дағдыларға сұраныс артатынына және адамдардың өзгерістерге қаншалықты тез бейімделетініне байланысты болады.

Қазақстан: цифрлық инфрақұрылымнан экономикалық нәтижеге дейін

Қазақстан үшін ЖИ-ді дамыту цифрлық инфрақұрылымды экономиканың нақты секторындағы және мемлекеттік басқарудағы өзгерістермен байланыстыру қажеттігін білдіреді.

2026 жылғы 9 маусымда Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2029 жылға дейінгі «Digital Qazaqstan» жаппай цифрландыру және жасанды интеллект технологияларын кеңінен енгізу жөніндегі жалпыұлттық стратегияны бекіткен № 1311 Жарлыққа қол қойды.

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесіндегі Жарлықтың толық мәтіні.

Стратегияда 2029 жылдың соңына қарай базалық сценариймен салыстырғанда ЖІӨ-ге қосымша үлес жылына орта есеппен шамамен 1,5 пайыздық тармақ болады деп күтіледі. Бұл — мемлекеттік бағдарламаның нысаналы бағдары, қол жеткізілген нәтиже емес.

Ілгерілеуді бағалау үшін енгізілген жүйелердің санын ғана емес, олардың өндірістік тізбектерге қаншалықты терең кіріктірілгенін, еңбек өнімділігінің өзгеруін, шығындардың қысқаруын және мемлекеттік қызметтердің сапасын да ескеру маңызды.

Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстанның тәжірибесі кең ауқымды тарихи сұрақтың бір бөлігіне айналады: жаңа технология инфрақұрылым мен бағдарламалық шешімдерге салынған инвестицияларды экономикадағы тұрақты өзгерістерге айналдыра ала ма?

Жаңа толқын ба, әлде цифрлық революцияның жалғасы ма?

Бүгінде ЖИ-ді көптеген саланы өзгертуге қабілетті әлеуетті әмбебап технология ретінде қарастыруға негіз бар. Ол ақпараттық технологиялар секторынан тыс жерлерге де таралып, жетілдіріліп келеді және жаңа шешімдерді әзірлеуді жеделдете алады.

Алайда технологияның тарихи ауқымы экономика мен қоғамдағы тұрақты өзгерістер арқылы айқындалады. Ол үшін уақыт, инфрақұрылым, инвестиция, білікті мамандар және өндірісті ұйымдастырудың жаңа тәсілдері қажет.

ЖИ дербес технологиялық толқынға айналуы мүмкін. Сондай-ақ ол компьютерлер мен интернеттен басталған цифрлық революцияның келесі кезеңі болуы ықтимал. Бұл екі нұсқа бір-біріне қайшы келмейді: жаңа толқын алдыңғы кезеңде қалыптасқан инфрақұрылым негізінде пайда болуы мүмкін.

Тарих технологиялық өзгерістің өзара байланысты төрт элементін көрсетеді. Өнертабыс жаңа мүмкіндік туғызады. Инфрақұрылым сол мүмкіндікті экономика ауқымында қолжетімді етеді. Өндірістік үдерістер жаңа технологияға бейімделеді. Ал жаппай қолдану техникалық прогресті күнделікті өмірдегі өзгерістерге айналдырады.

ЖИ-де қазірдің өзінде модельдер, есептеу инфрақұрылымы және тәжірибеде қолданудың алғашқы мысалдары бар. Бірақ өндіріс пен қоғамдағы өзгерістердің ауқымы әлі де қалыптасу үстінде.

Егер ЖИ шынымен жаңа технологиялық революцияның бастауына айналса, онда бүгін оның бу машинасы, теміржолы, электр желісі мен конвейері қайсы?

Бұл сұрақтың жауабы жасанды интеллект экономиканы және күнделікті өмірді қаншалықты терең өзгертетінін көрсетеді.

Екі ғасыр ішінде технологиялық толқындар энергия көздерін, өндіріс тәсілдерін, көлікті, байланысты және ақпаратпен жұмыс істеуді өзгертті. Әр толқын жаңа техникалық мүмкіндіктерден басталғанымен, оның тарихи маңызын технологияның экономика мен күнделікті өмірге қаншалықты терең енгені айқындады. Жасанды интеллект те осы жолдан өтіп келеді: оның мүмкіндіктері қазірдің өзінде айқын, инфрақұрылымы кеңейіп жатыр, ал ұзақ мерзімді өзгерістердің ауқымын әлі бағалау қажет. Технологиялық революциялар тарихы жалғасуда — біз қазір оның келесі кезеңін бақылап отырмыз.

«Технологиялық толқындар: будан бастап ЖИ-ге дейін» сериясының барлық шығарылымы

30 қыркүйекте біз серияны Кондратьевтің алтыншы технологиялық толқыны туралы сұрақтан бастадық. Одан кейін негізгі технологиялардың өндірісті, инфрақұрылымды, экономиканы және күнделікті өмірді қалай өзгерткенін кезең-кезеңімен қарастырдық.

№ 0. Кондратьевтің алтыншы технологиялық толқыны

REAL DIGITAL сайтынан оқу

№ 1. Тоқыма өндірісі мен бу: алғашқы технологиялық революция

REAL DIGITAL сайтынан оқу

№ 2. Теміржолдар мен көмір: қашықтықтың мәні қалай өзгерді

REAL DIGITAL сайтынан оқу

№ 3. Болат, электр энергиясы және химия: заманауи өнеркәсіп қалай қалыптасты

REAL DIGITAL сайтынан оқу

№ 4. Автомобиль, мұнай және конвейер: жаппай өндіріс дәуірі қалай басталды

REAL DIGITAL сайтынан оқу

№ 5. Компьютерлер, интернет және цифрлық экономика: ақпарат қалай өндірістік күшке айналды

REAL DIGITAL сайтынан оқу

№ 6. Жасанды интеллект және жаңа технологиялық толқын

Серияның қорытынды шығарылымы.

Дереккөздер

1. Nicholas Crafts. Artificial Intelligence as a General-Purpose Technology: An Historical Perspective. Oxford Review of Economic Policy, 2021. DOI.
2. OECD. Is Generative AI a General Purpose Technology? Implications for Productivity and Policy, 2025. Зерттеу.
3. Shakked Noy, Whitney Zhang. Experimental Evidence on the Productivity Effects of Generative Artificial Intelligence. Science, 2023. DOI.
4. Erik Brynjolfsson, Danielle Li, Lindsey R. Raymond. Generative AI at Work. NBER, 2023; 2025 жылы The Quarterly Journal of Economics журналында жарияланған. Зерттеу.
5. International Energy Agency. Energy and AI, 2025. Есеп.
6. International Energy Agency. Key Questions on Energy and AI, 2026 жылғы сәуір. Талдау.
7. Қазақстан Республикасы. Президенттің 2026 жылғы 9 маусымдағы № 1311 «2029 жылға дейінгі “Digital Qazaqstan” жаппай цифрландыру және жасанды интеллект технологияларын кеңінен енгізу жөніндегі жалпыұлттық стратегияны бекіту туралы» Жарлығы. Толық мәтін.